शिवपुराणम्

श्रीमहाभागवतपुराणस्य उक्तश्लोकान् आधार्य, कथा रूपेण— विद्यया मोक्षः सर्वेषां लभ्यते, गुरोः प्रसादेन, ततो मोक्षात् स्वस्वरूपस्य अनुभूतिर्भवति, परमानन्दश्च अनुभवः। एष सर्वः लाभः सत्सङ्गेन जायते, द्विजश्रेष्ठाः। गृहस्थेन सर्वं धनधान्यादिकं दातव्यं, यः शुभमिच्छति। यद् यद् वस्तु, फलम्, धान्यं वा यदा किञ्चिद् लभ्यते, तत् सर्वं ब्राह्मणेभ्यः दातव्यम्। जलं सदा दातव्यं, खाद्यं च, क्षुधारोगनिवारणार्थम्; क्षेत्रं, धान्यं, पक्तं चतुर्विधं च खाद्यं दातव्यम्। यावत् दत्तं खाद्यं भुज्यते, श्रूयते च, तावत् कालपर्यन्तं दातुः पुण्यस्य अर्धं निश्चितं लभ्यते, न संशयः। यः दानं प्रतिगृह्णाति, तस्य पापशुद्धिः दानेन तपसा च सिध्यति; अन्यथा रौरव नरकं याति। त्रिधा वित्तं विभागनीयम्—धर्मवृद्धये, स्वोपभोगाय, आत्मन्यपि; नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च धर्मानुसारं कर्तव्यम्। यः सिद्धिं इच्छति, सः वित्तवृद्ध्यर्थं भागं निवेशयेत्; उपभोगं यथाशक्ति, यथालाभं चरेत्, सदा हितमपेक्ष्य। कृष्युत्पन्नस्य वित्तस्य दशमांशः पापशुद्धये दातव्यः; शेषेण धर्मादिकं कर्तव्यम्, अन्यथा रौरव गच्छति। यदि च दुष्टबुद्धिः स्यात्, नाशः निश्चितः; व्यापारवृद्धौ षष्ठांशः दातव्यः पण्डितैः। श्रेष्ठद्विजाय चतुर्थांशः दातव्यः, शुद्धे दायके; आपत्तौ तु अर्धं दातव्यं। यानि दानानि निन्द्यानि, क्लेशदायकानि, तानि समुद्रे क्षिप्तव्यानि; याचकस्य निमित्तं स्वसुखसमृद्ध्यर्थं दानं दातव्यम्। यत् यद् याच्यते, तद् यथाशक्ति दातव्यम्; यदि न ददाति, भविष्यति ऋणी जन्मान्तरे। पण्डितः परदोषं न स्तौयात्; विशेषतः ब्राह्मणस्य दृष्टश्रुतं न वदेत्। विद्वान् न कदापि क्रोधजनकं वाक्यं ब्रूयात्; सायंप्रातः अग्निहोत्रं समृद्ध्यर्थं कुर्यात्। यदि अशक्तिः, किञ्चिदपि स्यात्, सूर्याय, अग्नये च यथाविधि तण्डुलं, धान्यं, घृतं, फलम्, मूलं वा हविः दद्यात्। पक्तं च पात्रीकृत्य, विधिवत्, सम्यक् दद्यात्; न चेत्, प्रधानं होमं एव कर्तव्यम्। एषा सन्ध्योपासना नित्यत्वेन ज्ञेया, पण्डितैः; अन्यथा जपः, सूर्यपूजा वा। एतेन स्वार्थिनः, धनार्थिनः, ये च ब्रह्मयज्ञपरायणाः, देवपूजायुक्ताः, सदा कर्तव्यं। येऽग्निपूजायाः, गुरुपूजायाः, ब्राह्मणतर्पणस्य च नित्यपराः, ते स्वर्गभागिनः भवन्ति। ततो द्विजश्रेष्ठाः पप्रच्छुः—"भगवन्, अग्निहोत्रस्य, देवयज्ञस्य, ब्रह्मयज्ञस्य, गुरुपूजायाः, ब्राह्मणतर्पणस्य च क्रमशः विवरणं ब्रूहि।" स भगवान् उवाच—"यद् यद् द्रव्यं अग्नौ हुतं, तत् अग्निहोत्रम्; ब्रह्मचारिणां समिधादानं विधीयते। समिधादानं, प्रतिज्ञादिकं, अन्यानि च विशेषकर्माणि प्रथमे आश्रमे, यावत् औपासनम्। वानप्रस्थस्य, यतिनश्च, अग्निः स्वान्तर्गतः; तेषां शुद्धमिताहारभोजनमेव हुतं भवति। औपासनाग्नेः रक्षणं, स्थापनं, गर्ते वा पात्रे वा, नित्यत्वेन उक्तम्। अग्निः आत्मनि वा, वने वा, राजाज्ञया देवाज्ञया च स्थाप्यः; अग्नित्यागभीतेः, अन्तर्गतः स्यात्। सायं अग्निहोत्रं समृद्धिदायकम्, प्रातः सूर्ये दीर्घायुष्करम्। एष अग्निहोत्रं दिवा, सूर्ये उदिते, कर्तव्यम्; यः इन्द्रादिदेवान् सन्दिश्य हुत्वा, स एव उक्तः। देवपूजायाः, पक्तान्नाद्याहुति, चूलादिकं कर्म च, गार्हपत्ये कर्तव्यम्। द्विजः ब्रह्मयज्ञं एकवारं देवतृप्त्यर्थं कुर्यात्; स ब्रह्मयज्ञो वेदाध्ययनरूपः। एष मासिकः नित्यकर्म; अग्निहीनं न कर्तव्यम्; शृणुत, अग्निहीनस्य देवपूजायाः विधिं। सृष्ट्यादौ, सर्वज्ञः, दयालुः महादेवः, सर्वलोकहिताय, वारान् स्थापयामास। सर्वव्याधिनाशकः, औषधीनां औषधम्, स्वदिवसं आरोग्यदायकं स्थापयामास। शक्त्यै, श्रियै, मायायै च दिवसं कृतवान्; ततो कुमाराय जन्मविघ्ननाशाय दिवसं कृतवान्। आलस्यदुःखनाशाय दिवसं स्थापयामास; विष्णवे च लोकहितकाम्यया दिवसं। पुष्ट्यै, रक्षायै दिवसं कृतवान्; दीर्घायुषे जीवनदातृदिवसं स्थापितवान्। लोकदीर्घायुष्काम्यया ब्रह्मणः दिवसं कृतवान्। त्रैलोक्यवृद्धये, पुण्यपापनियमनाय, इन्द्राय, यमाय च दिवसं कृतवान्। भोगाय, मृत्युनाशाय, लोकाय च दिवसं स्थापितवान्; आदित्यादीनां रूपाणि, सुखदुःखसूचकानि, अपि स्थापितानि। एवं सर्वप्रथमं वाराधिपान्, प्रकाशचक्रस्थापनं कृत्वा, तेषां तेषां दिवसे तेषां पूजया तद् तद् फलम् लभ्यते।