शिवपुराणम्

महेश्वरः स्वकीर्तेः कारणत्वं स्थापयितुं, नारायणं च पितामहं च पञ्चाक्षरात्मकं परमं मन्त्ररत्नं, सूत्राख्यं, ताभ्यां दत्तवान्। यद् अहं पूर्वं उपदिष्टवान्, तत् सर्वं अद्य यूयोः विस्मृतम्। अतः पुनरपि ममाज्ञया पूर्ववत् सम्पूर्णं उपदिशामि। तद्विना यूयं न सृजितुं न रक्षितुं शक्नुथः। इत्युक्त्वा महेश्वरः नारायणं पितामहं च सम्बोध्य, ताभ्यां मन्त्रराजं सर्वविद्याजालं च दत्तवान्। तौ च महेश्वरस्य दिव्यां परमां आज्ञां प्राप्य, मन्त्ररत्नं सर्वकलाः च पूर्ववत् प्राप्य, भगवतां देवदेवस्य पादयोः दण्डवत् प्रणिपत्य, निर्भयौ प्रमुदितौ प्रशान्तचित्तौ तत्र स्थितौ। तस्मिन्नेव क्षणे, अद्भुतं मायामयं दिव्यं लिङ्गं कुतश्चित् अदृश्यत। तौ तद् लिङ्गं सर्वत्र अन्वेषयन्तौ न प्राप्नुतः। तदा, “हाहा” इति विलपन्तौ, तयोः स्नेहः सहसा भग्नः। उभौ च, “किमिदं विचित्रं घटते?” इति परस्परं उक्त्वा, शम्भोः अचिन्त्यं माहात्म्यं चिन्तयन्तौ, तयोः क्लेशः अपगतः। परममित्रतां प्राप्य, परस्परं आलिङ्ग्य, तौ देवश्रेष्ठौ जगत्कर्मणि प्रवृत्तौ। ततः प्रभृति, सर्वे देवाः असुराः च, इन्द्रादयः, ऋषयः, मनुष्याः, नागाः, स्त्रियश्च, विधिवत् लिङ्गं स्थापयन्ति, तस्मिन् लिङ्गे तम् उपासते। अथ, “भगवन्, लिङ्गप्रतिष्ठायाः परमं विधिं श्रोतुमिच्छामि, कथं च शिवेन प्रतिमा लिङ्गं च स्थापितम्?” इति पृष्टे, उत्तरमिदम् उक्तम्— शुभे दिने, शुक्लपक्षे, शास्त्रोक्तमार्गेण, विधिपूर्वकं लिङ्गं स्थापयेत्। शुभस्थानं चयन्य, भूमिं परीक्ष्य, शुभलक्षणानुसंधानेन, पूजायाः दशकर्माणि कुर्यात्। स्थलं शुद्धीकृत्य, सम्बन्धिनि कर्माणि कृत्वा, लिङ्गं स्नानस्थानं नयेत्। प्रतिमाशास्त्रविहितानि लिङ्गस्य लक्षणानि अंकयेत्। लिङ्गं पिण्डिकया सहितं, अष्टभिः पञ्चभिर्वा मृद्भिः जलैः, पञ्चगव्यैः च शुद्धीकुर्यात्। तद् पिण्डिकया सहितं सम्पूज्य, दिव्ये कुम्भे स्थाप्य, तत्रैव स्नापयेत्। शुद्धे प्रतिष्ठागृहे, सर्वतो विभूषिते, तोरणपरिघसंयुक्ते, कुशमाल्यालङ्कृते, अष्टदिग्गजैः, अष्टकुम्भैः, अष्टमङ्गलैः, दिक्पालैः पूजिते, मध्ये पद्मचिह्नितं सुवर्णमयमुत्तमं वा काष्ठमयं वा पीठं स्थापयेत्। तत्र द्वारपालान्, समुद्रं, विभद्रं, सुनन्दं, विनन्दकं च, क्रमशः सम्पूज्य, लिङ्गं पिण्डिकया सहितं स्नाप्य पूज्य, द्वाभ्यां वस्त्राभ्यां द्वाभ्यां कुशमुद्रिकाभिश्च आवृत्य, शनैः जलं क्षिपन्, पीठे स्थापयेत्। लिङ्गस्य शीर्षं पूर्वदिशि, सूत्रं अधः, पिण्डिका पश्चिमे स्थापनीया। सर्वलक्षणसम्पन्नं लिङ्गं, पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वा एकरात्रं वा तत्र प्रतिष्ठापयेत्। तत्र सम्पूज्य, यथापूर्वं शुद्धीकृत्य, उत्सवविधिना शयनगृहं नयेत्। तत्रापि, गृहमध्ये शयनस्थानं स्थापयेत्; शुद्धैः जलैः लिङ्गं स्नाप्य, क्रमशः पूजां कुर्यात्। ईशानकोणे, भूमिं शुद्धीकृत्य, पद्मं रेखयेत्; शिवकुंभं शुद्धीकृत्य, तत्र शिवम् आवाह्य पूजयेत्। वेदिकामध्ये श्वेतपद्मं सम्यग् रेखयेत्; तस्य पश्चिमे चण्डिकापद्मं च अंकयेत्। तत्र शय्यां कर्पासाद्यैः वस्त्रैः, पुष्पैः कुशैर्वा, सम्पाद्य, सुवर्णपुष्पं स्थापयेत्। तत्र, सर्वमङ्गलध्वनिभिः लिङ्गं नयेत्; रक्तवस्त्रयुग्मेन कुशमुद्रिकाभिश्च सर्वतो वेष्टयेत्। पिण्डिकया सहितं आवृत्य, यथापूर्वं स्थापयेत्; अग्रे पद्मं रेखयित्वा, क्रमशः तस्य पत्रेषु अपि। विद्यापात्राणि मध्ये स्थाप्य, शैवीं वर्धनीं च, त्रिपद्मेषु प्रदक्षिणं कृत्वा, द्विजश्रेष्ठः क्रमशः हविर्यजेत्। तत्र अष्टमूर्तयः पूर्वादिषु स्थापनीयाः; चतस्रः वा दिशासु, मन्त्रपाठकैरुच्चार्यन्ते। विरिञ्च्यादि रूपाणि हविर्दाने स्मर्यन्ते; आचार्यः प्रथमं ईशानकोणे वा पश्चिमे कुर्यात्। सप्तद्रव्यैः मुख्यहोमं विधिना आचार्यः कुर्यात्; अन्ये द्विजाः तस्य पादचतुष्ट्यर्धं वा यजेयुः। मुख्यं हविर्दानं केवलं कर्तव्यम्; आचार्यः पूर्णहविः प्रथमतः, ततो घृतशतेनाष्टोत्तरं यजेत्। लिङ्गमूले शीर्षे शिवहस्तं स्थापयेत्; शतेन, अर्धेन, पादेन वा सप्तद्रव्यैः क्रमशः यजेत्। हविर्दानेन पुनः पुनः लिङ्गं वेदिकां स्पृशेत्; पूर्णहविः कृत्वा दक्षिणां यथाक्रमं दद्यात्। आचार्यस्य चतुर्थांशार्धं, तस्य अर्धं ऋत्विक्प्रधानाय; शेषं यथाशक्ति अन्येषां दद्यात्। ततः सुवर्णवृषभं वा कुशतुण्डिकां वा कुड्यां स्थाप्य, मृत्तिकया जलैः, पञ्चगव्यैः, शुद्धजलैः च पुनः शुद्धीकरणं कुर्यात्।