शिवपुराणम्

एकाक्षरस्य "उ" इति प्रसिद्धस्योद्भवात् विष्णुः द्विधा रूपेण कथ्यते, "म" इत्येकाक्षरात् शर्वो रुद्रः प्रोक्तः। महेशस्य दक्षिणभागात् आत्मभूतः ब्रह्मा समुत्पन्नः, स एव ब्रह्मा आत्मा इति प्रसिद्धः; तस्यैव वामभागात् विष्णुः उत्पन्नः, अतः स ज्ञानरूपः इति कथ्यते। हृदयात् नीलरुद्रः शिवः उत्पन्नः, स एव सृष्टिं ब्रह्मरूपेण आरभते, विष्णुरूपेण पालनं करोति, मोहं च जनयति। रुद्र एव संहारकर्ता, सदा च उभयोः नियामकः। अतः एते त्रीणि जगतः कारणानि कथ्यन्ते, शिवः तु परं कारणम्—त्रिकरणानां मूलम्। एषार्थं न अवबुध्य, रागद्वेषबद्धौ युवाम्, लिङ्गचिह्नं मध्ये स्थाप्यते स्म, जागरणाय। अतः मम एष नाम प्रसिद्धः, यथोक्तं अत्राथर्वणैः—ऋग्यजुःसाममन्त्रैः, अन्यैश्च शाखाभिः। वेदेषु स्वमुखैः उक्तं स्पष्टम्, तथापि स्वप्नवत्, तेनार्थेन न पूर्णं गृहीतम्। तयोः जागरणाय तमोहरणाय च, सर्वं लिङ्गे निहितम्, यथा वेदेषु निर्दिष्टम्। लिङ्गे सर्वं निहितं दृष्ट्वा, तस्य प्रसादेन तौ देवौ मनःशान्तौ जागृतौ। सृष्टिसंहारयोः कारणं, षड्गतीनां स्वभावं, ततो परमं पदं, अधिष्ठानपुरुषं च तौ अवलोकयामासतु:। सर्वातीतं ब्रह्म, निष्कलम्, शिवं, ईश्वरं, नित्यं जगत्स्वामिनं, बन्धनबद्धात्मनां स्वामिनं च तौ अवलोकयामासतु:। निर्भयम्, न वृद्धिहानियुक्तम्, अक्षयम्, बहिरन्तरव्यापि, उभयातीतम्। सर्वातिशयवर्जितम्, नित्यं सर्वलोकातीतम्, अलिङ्गम्, अनिर्वचनीयम्, वाङ्मनसगोचरातीतम्। एकरसं ज्योतिर्मयं, शान्तम्, प्रशान्तम्, नित्यप्रभम्, सर्वमङ्गलनिलयम्, एवंशक्तिसम्पन्नम्। एवं विरूपाक्षदेवं ज्ञात्वा, ब्रह्मा नारायणश्च, कृताञ्जलिपुटौ शिरसि, भीतौ, सस्नेहं वाक्यमूचतुः—"अज्ञानवान् वा विज्ञानवान् वा, त्वया मया सृष्टोऽस्मि, भगवन्, आदौ; एवं मोहं प्राप्तः, अत्र कः दोषी?" "मम अज्ञानं तव सन्निधौ अस्तु, भगवन्; कः निर्भयः स्वस्य परस्य वा धर्मं वक्तुं शक्नुयात्?" "यदपि अस्माकं विवादः, देवदेव, स शुभ एव, यतः तव पादार्चनं फलदायकम्, प्रभो।" "त्वां स्तोतुं वाचः अल्पाः, कापि तव महिम्नः योग्य नास्ति; तव समीपे मौनं भक्तानाम् अपराधः न।" "किं कुर्वाणि अत्र? न जानामि; यद् यद् मनसि आगच्छति, तत् उक्त्वा तुभ्यं नमामि।" "कारणत्वं त्वया दत्तम्, तत् तव मायया विस्मृतम्; मोहात् अहं पुनः त्वया शिक्षितः।" "किं बहु वक्तव्यम्? अहं भीतोऽस्मि, भगवन्, यत् त्वां अवबोधितुं प्रयत्नं कृतवान्, यं न कश्चन अवबोधयितुं शक्नोति।" "त्वां स्तुवन्ति, महादेव, भीतानां दुःखनाशन; अतः, अद्य मम अपराधं क्षमस्व, शंकर।" एवं तयोः वचः श्रुत्वा, महेश्वरः तुष्टः, सौम्यस्मितेन ताभ्यां प्रीत्या वाक्यमब्रवीत्—"ब्रह्मण्, विष्णो, युवां मम मायया मोहितौ, स्वशक्तिमद्गर्वेण परस्परद्वेषिणौ अभवताम्।" "विवादं कृत्वा, युद्धं अपि, न विरमितवन्तौ; तस्मात् सृष्टिरपि न प्रवृत्ता, यद्यपि युवां जगतः कारणे।" "अज्ञानगर्वात् वैरं अभवत्; तस्य निवारणाय मया एव गर्वमोहौ उत्पादितौ।" "लिङ्गस्य लीलया युवां संयमितौ; अतः, सर्वं विवादं लज्जां च त्यक्त्वा," "युवां द्वौ, रागरहितौ, स्वं स्वं धर्मं यथापूर्वं कुरुतम्, मम आज्ञया सर्वविद्यासमूहैः सह।" "युवयोः कारणत्वप्रतिष्ठायै, अहं पञ्चाक्षरसम्बद्धं मन्त्ररत्नं सूत्रनामकम् अददाम्।" "यद् अहं शिक्षितवान्, तत् अद्य विस्मृतम्; तद् पुनः पूर्णरूपेण मम आज्ञया दास्यामि।" "विना तेन, युवां न सृष्टिं कर्तुं न पालनं शक्नुथः।" इति उक्त्वा, महेश्वरः नारायणं ब्रह्माणं च सम्बोध्य, "मन्त्रराजं सर्वविद्योपेतं ददौ।" तौ दिव्यं महेश्वराज्ञया मन्त्ररत्नं सर्वकलाः च प्राप्य, देवदेवस्य पादयोः दण्डवत् प्रणम्य, निर्भयौ, प्रमुदितौ, प्रशान्तचित्तौ स्थितौ। तस्मिन्नेव क्षणे, दिव्यं मायामयं लिङ्गं कुतश्चित् अदृश्यत। तौ लिङ्गं न क्वचित् अपश्यताम्; तदा "हा" इति विलप्य, तयोः स्नेहः क्षणेन भग्नः। "किमेतद् अद्भुतं?" इति परस्परं उक्त्वा, शम्भोः अगम्यमहिमानं चिन्तयन्तौ, दुःखं विस्मृतवन्तौ। परममित्रत्वं प्राप्य, परस्परं आलिङ्ग्य, तौ देवश्रेष्ठौ, लोककार्ये प्रवृत्तौ। तस्मात् कालात् आरभ्य, इन्द्रादयः सर्वे देवाः, असुराः, ऋषयः, मनुष्याः, नागाः, स्त्रियश्च, नियमानुसारं लिङ्गं स्थापयन्ति, लिङ्गे तम् एव पूजयन्ति।