शिवपुराणम्

शिवः स्वयमेव जगत्सर्वस्य स्वरूपं ज्ञानं च प्रकाशयन् शिवाय उवाच—"यदेतत् अनुभव्यम् ज्ञानं मयि विषयत्वं प्राप्नोति, तद्विषये समवेतं सुषुप्तिस्थानं सामवेदेनोक्तं, एवं सर्वमेतद् मया प्रतिपादितम्। ममार्थेनैतत् तामसम् इति कथ्यते, अथर्ववेदः चतुर्थं स्थानं तथातीतं च वर्णयति। मया एवेदं व्याख्यातम्, अतः पथातीतः इति मम नाम भवति। त्रिविधः पन्थाः, स्वयमेव पन्थानं समाश्रित्य, शिवज्ञानं आत्मज्ञानं च इति प्रसिद्धम्। एषा त्रैविद्या या त्रिवेदसम्पादिता, सा चतुर्थपदप्राप्तुकामेन साधकेन शुद्धीकरणीया। पथातीतं यत् चतुर्थम् इति प्रसिद्धं, तदेव मोक्षः परमं पदम्। यदतीतमस्ति, गुणाभावात् तत्, अस्य पन्थसोऽपि शुद्धिकर्ता; शब्दः तु तयोः प्रमाणं, शब्दानां चान्तः, स एव मदीयो भावः। अतः ममार्थस्वातन्त्र्येन परमेश्वरः प्रमुखः; यद् यदस्ति, तद् सर्वं गुणप्रधानत्वात्। सामूहिकं च विशेषश्च, एतयोः अर्थः ओंकारस्य इति व्याख्यातम्; अतः एकं अक्षरं अव्ययम्, ब्रह्मैव सर्वार्थलक्षणम्। तेनैव ओंकारेण शिवः प्रथमं जगत्सर्वं सृजति; शिवः एव ओंकारः, ओंकारश्च शिवः स्मृतः। नाम्ना नाम्यस्य च न काचित् परमार्थतो भेदः, यतः रुद्रः चिन्तातीतः, वाक् च मनश्च तस्य वाहनम्। तदप्राप्तौ ते निवर्तन्ते; नाम्यं तु एकाक्षरेणोच्यते। 'अ' इति एकाक्षरात् आत्मा ब्रह्मेति कथ्यते। 'उ' इति एकाक्षरात् विष्णुः द्विधा प्रसिद्धः; 'म' इति एकाक्षरात् शिवः रुद्रः इति घोष्यते। महेश्वरस्य दक्षिणतः ब्रह्मा आत्माख्यः उत्पन्नः; वामतः विष्णुः, ज्ञानत्वात् तथा कथ्यते। हृदयात् नीलरुद्र उत्पन्नः, शिवनामधेयः, स एव ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति, विष्णुरूपेण पालयति, मोहयति च। रुद्र एव संहारकर्ता, युगपत् नियन्ता च। अतः एते त्रयः जगतः कारणानि उच्यन्ते, शिवः तु परं कारणं, त्रिकरणस्य मूलम्। एतदर्थं न बोधितमर्थं न जानन्तः, रागद्वेषबन्धनात्, लिङ्गचिह्नं मध्ये स्थाप्यं भवतोर्युवयोः बोधाय। अतः मम एष नाम, यथा अत्र अथर्वणैः प्रतिपादितम्; ऋग्यजुःसाम मन्त्रैः, अनन्तशाखाभिश्च। वेदेषु स्वमुखेनोक्तेषु, एष स्पष्टं प्रतिपादितम्; तथापि स्वप्नदृष्टवत् न तेन पूर्णतः गृहीतम्। तेषां बोधनाय तमोनाशाय, सर्वं लिङ्गे निहितम्, यथा वेदेषु निर्दिष्टम्। लिङ्गे सर्वं निहितं दृष्ट्वा, तस्य प्रसादेन, तावुभौ देवौ, प्रशान्तचित्तौ, बोधितौ। सृष्ट्याद्यन्तं, षड्गत्याः स्वरूपं, ततः परं परमं पदं, अधिष्ठानपुरुषं च। तद्विशिष्टं परमं ब्रह्म, निष्कलम्, शिवं, ईश्वरं, नित्यं जगदधिपतिं, बन्धबद्धात्मविश्वमयम्। निर्भयम्, न वर्धनं न क्षयम्, अक्षयम्, बहिरन्तरव्याप्तम्, तयोश्च विमुक्तम्। अतिशयवर्जितम्, नित्यं सर्वलोकातिरिक्तम्, निरुपलक्ष्यम्, अनिर्वचनीयम्, वाङ्मनसगोचरातीतम्। एकरसम्, ज्योतिःस्वरूपम्, शान्तम्, प्रशान्तम्, नित्यप्रभम्, सर्वमङ्गलालयम्, एवं शक्तिसम्पन्नम्। एवं विरूपाक्षं देवम् अवगम्य, ब्रह्मा नारायणश्च, कृताञ्जलिपुटौ, शिरसि प्रणम्य, भीताविव इदं वचनम् ऊचतुः—"अज्ञः वा विज्ञो वा, त्वया हि सृष्टः अस्मि प्रभो, प्रारम्भे; एवं मोहं प्राप्तः, कः दोषी इह? मम अज्ञानं तवसन्निधौ अस्तु, प्रभो; कः निर्भयः स्वधर्मं वा परधर्मं वा वदेत्? अस्माकं विवादोऽपि, देवदेव, मङ्गलः; तव पादारविन्दयोः प्रणिपत्य फलं लभ्यते, प्रभो। तव स्तुतये वाक् नास्ति, न कोऽपि तव महिम्नः योग्यः; तव पुरतः मौनं भक्तानां न दोषः। किं कर्तव्यं अत्र? इदानीं न जानामि, यद् यदेतस्मिन् क्षणे मनसि आगच्छति, तत् कथयामि, नमस्कृत्य। कारणं त्वया दत्तम्, स्मृतं च मम तव मायया विस्मृतम्; मोहात् गर्वितः, पुनः त्वया शिक्षितः। बहु व्याख्यानस्य किमर्थम्? भयेन महता पीडितोऽहम्, त्वां योऽग्राह्यम् ग्राहयितुम् इच्छन्। त्वां स्तुवन्ति, महादेव, भयार्तदुःखनाशनम्; अतः अद्य त्वं मम अपराधं क्षमस्व, शङ्कर।" एवं ताभ्याम् उक्तः महेश्वरः, तयोः प्रसन्नः, सुमधुरस्मितं कृत्वा, कृपया इदं वचनम् ऊचत्—"ब्रह्मन् विष्णो, मम मायया यूयं मोहिता, स्वशक्तौ गर्वेन जुष्टौ, परस्परं वैरदृष्ट्या युक्तौ। विवादं कृत्वा, युद्धमपि संपाद्य, न निवृत्तौ; एवं सृष्टिः स्थगिता, यद् यूयं जगतः कारणानि। अज्ञानगर्वयोः कारणात्, विवादः अभवत्, तद्विमोचनाय, अहमेव गर्वं मोहं च उत्पादितवान्। एवं लिङ्गाविर्भावलीलया निवारितौ; अतः विवादं लज्जां च परित्यज्य, यूयं द्वौ, निर्वैरौ, स्वं स्वं धर्मं यथापूर्वं कर्तव्यं, ममाज्ञया, सर्वविद्यासमूहैः सह।