शिवपुराणम्

सर्वमन्त्रदेहाधिपतिः स त्रिशक्तिसम्पन्नः पञ्चवक्त्रः दशबाहुश्च, साक्षात् चासाक्षात् च स्वरूपेण प्रकटितः। तस्मादपि परतः, बिन्द्वर्धभागात्, ततोऽपि परतः रात्रिपतिनां परतः, ततोऽपि यत् शब्दरूपं परं तस्मात्। तस्मादपि परं, मध्यनाड्यधिपतितः, चिद्रधिपतितः, परमशक्तेः, शिवतत्त्वात् च परं सृष्टिः प्रवर्तते। एवं सर्वोच्चकारणं शिवः स्वयमेव, निरुपाधिकं, सर्वकारणबीजं, योगिनां ध्यानगम्यं, अक्षयं च। स परमाकाशमध्ये स्थितः, परमात्मनः उपरि, सर्वाधिकारयुक्तः, सर्वेश्वरः, निरुपाधिकः, अनुत्तमः च। अधिष्ठानशक्तेः, मायायाः, मलस्य, मानवादेः, अधमस्य, उत्तमस्य, परमशुद्धमार्गस्य च सः परः। तस्मात् शुद्धविद्यायाः, उच्चतमायाः उन्मनायाः, परमेश्वर्याः, अनाद्याः च सः परः। अनन्तः, निरपेक्षः, निरतिक्रमः, स्थिरः—एवं दशविधार्थयुक्तं एतद् अथर्वणप्रकाशनं प्रतिपाद्यते। एषः अथर्ववेदः श्रेष्ठत्वात् विश्वं व्याप्नोति, ऋग्वेदः पुनरिदं जागरितावस्थां प्रतिपद्यते, यां मया उक्तम्। यस्य द्वारा अहं सदा आत्मतत्त्वस्य प्रकाशकः, इति यजुर्वेदः प्रतिपद्यते; तथा स्वप्नावस्था मया कथिता। या विज्ञानरूपा अनुभेया, सा मयि विषयतया परिणमति; सामवेदः तामेव सुषुप्तिसंज्ञितामवस्थां प्रतिपद्यते, सर्वं मया उद्घोषितम्। ममार्थेन, हे शिव, इयं तामसीत्युच्यते; अथर्ववेदः चतुर्थीं च तदतीतां च अवस्थां प्रतिपद्यते। मया एव प्रतिपाद्यते; अतः अहं पथः परः इति कथ्ये। त्रिविधः पन्थाः, स्वयमेव पन्था, शिवज्ञानरूप आत्मा इति प्रसिद्धः। त्रैविध्यं तु त्रिवेदसम्पादितं, तद् अवस्थार्थी विशुद्धये यत्नं कुर्यात्; पथातीतं यद् चतुर्थं तद् मोक्षः, परमं पदम्। यत् परं तद् गुणाभावात्, एषः पन्था विशुद्ध्यर्थं; शब्दः तयोः प्रमाणं, शब्दानां चान्तः, स एव मम स्वरूपम्। अतः मम अर्थस्वातन्त्र्येन परमेश्वरः प्रमुखः; यद् यदस्ति, तद् गुणप्रधानत्वात् एव। समष्टिव्यष्ट्यर्थौ ओंकारस्य विवृण्वन्ति; अतः एषः एकः अक्षरः अक्षयः ब्रह्म, सर्वार्थलक्षणः। तेनैव ओंकारेण शिवः प्रथमं विश्वं सृजति; शिवः एव ओंकारः, ओंकारः स्मृतः शिवः इति। न हि विशेषोऽस्ति लक्षणलक्ष्ययोः, रुद्रः हि अतीन्द्रियः, वाक्च मनश्च तस्य वाहनम्। तदप्राप्तौ ते निवर्तन्ते; लक्ष्यम् एकाक्षरेण व्यज्यते। एकाक्षरेण ‘अ’ इति आत्मा ब्रह्मेत्यभिधीयते। एकाक्षरेण ‘उ’ इति विष्णुर्द्विविधरूपेण कथ्यते; एकाक्षरेण ‘म’ इति शिवः रुद्रः इति घोष्यते। महेश्वरस्य दक्षिणतो ब्रह्मा आत्माख्यः उत्पन्नः; वामतो विष्णुः, तेन स ज्ञानसंज्ञकः। हृदयं नीलरुद्रः शिवरूपः उत्पन्नः, यः ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति, विष्णुरूपेण पालयति, मोहयति च। रुद्रः एव संहारकर्त्ता, सदा उभयोः नियन्ता च। अतः एते त्रयः जगत्कारणत्वेन प्रसिद्धाः, शिवः तु परमकारणं, तेषां त्रयाणां कारणबीजम्। एतदर्थं न बोध्यमानं, रागद्वेषबन्धनात्, लिङ्गचिह्नं तयोः मध्ये स्थाप्यते, तयोः बोधार्थम्। अतः मम नाम एतद् इति स्मर्यते, यथा अथर्वणैः प्रतिपादितम्—ऋग्यजुःसाममन्त्रैः, बहुभिः शाखाभिः च। वेदेषु, स्वमुखनिःसृतैः, स्पष्टं प्रतिपाद्यते; तथापि, स्वप्नवत् अनुभूयमानमपि, तैः न सम्पूर्णतया गृह्यते। तेषां बोधाय तमोहरणाय, सर्वं लिङ्गे निहितं, यथा वेदेषु निर्दिष्टम्। लिङ्गे सर्वं निहितं दृष्ट्वा, तस्य प्रसादात्, तौ देवौ, प्रशान्तचित्तौ, बोधितौ जातौ। सृष्ट्यादिकं, षड्गतिस्वरूपं, ततः परं परमं धाम, धामधारिणं पुरुषं च तौ अवलोकयताम्। परात्परं ब्रह्म, निष्कलं, शिवं, ईश्वरं, नित्यं जगद्बन्धबन्धनरूपस्यास्य विश्वस्य स्वामिनं च। निर्भयत्वात्, न वर्धनकर्षणयोः, अक्षयं, बहिः अन्तर्यपि व्याप्य, तयोः च विमुक्तम्। सर्वातिशयवर्जितं, नित्यं सर्वलोकातिरिक्तं, निरुपलक्ष्यं, अनिर्वचनीयम्, वाग्मनोगोचरातीतम्। एकरसम्, शान्तं, प्रसन्नम्, नित्यप्रभं, सर्वमङ्गलधाम, एवं शक्तिसम्पन्नम्। विरूपाक्षं देवम् ज्ञात्वा, ब्रह्मा नारायणश्च, कृताञ्जलिपुटौ शिरसि, भीतौ, इदं वचनं ऊचतुः— "ज्ञानेनाज्ञानेन वा त्वया सृष्टः अहं प्रभो आदौ; एवं मोहपतनं कस्य दोषः स्यात्? ममाज्ञानं तव सन्निधौ स्थितं, हे प्रभो; को निर्भयः स्वधर्मं परधर्मं वा वक्तुमर्हति? अस्माकं विवादोऽपि, देवदेव, शुभः, तव पादारविन्दे प्रणिपातेन फलं लभ्यते, नाथ। त्वां स्तोतुं वाक् नास्ति, कोऽपि तव महिम्नः योग्यः न; तव पुरतः भक्तानां मौनं न दोषः।