शिवपुराणम्

ज्ञानरूपेषु कलास्वपि पञ्चसु ब्रह्मसु च, पादपीठात् ऊर्ध्वभागेषु लिङ्गस्य, बीजम् एव त्रीणि कारणानि अन्तः प्रतिष्ठितम्। एवं पुरुषतत्त्वं च ऐश्वर्यं च, साम्ना समस्तं विश्वं व्याप्य तिष्ठति। अथर्ववेदः आत्मनः गुणातीतत्वं आद्यं प्रतिपादयति। ततः महेश्वरः साक्षात् दृश्यते, सदा शिवश्च रूपेषु कर्मसु च वर्तते, यद्यपि शिवः परमात्मा क्रियातीतः। येन सृष्टीनां दानं क्रियते, येन भूतानि मोच्यन्ते, तत्र लोके वाक् च मनसा सह निवर्तते। तस्मात् ऊर्ध्वं उन्मना नाम लोकः, सोमलोकात् परं, लौकिकात् परं, यत्र सोमः हविषा सह, यत्र भगवान् नित्यं तिष्ठति। तस्मात् ऊर्ध्वं उन्मनालोकं यः प्राप्नोति, स न पुनरावर्तते; शान्तिश्च शान्तातीतं च, सर्वव्यापिनी शक्तिः कलासु अपि। स एव पुरुषः, स एव ईशानः, पञ्चब्रह्मसु ब्रह्मा, लिङ्गस्य च शिखरं, शब्दस्य परभागेषु। यत्र शुद्धः निष्कलः शिवः आहूयते पूज्यते, तत्रापि बिन्दोः, शब्दस्य, शक्तेः, तदतीतस्य च। तदपि तत्त्वात् परं परमं वस्तु, यत् तत्त्वं न, परमकारणात् अपि परं, मायायाः विक्षेपस्य मूलम्। अनन्तात् शुद्धज्ञानात् परं, महेश्वरात् परं, सर्वविद्येश्वरात् परं, सदाशिवात् अपि परम्। मन्त्रदेहाधिपतेः, त्रिशक्तिसम्पन्नस्य, पञ्चवक्त्रस्य दशबाहोः, व्यक्ताव्यक्तस्य च। तदपि परं, बिन्दोः अर्धात् परं, रात्र्यधीशात् परं, शब्दात् परं। तस्मात् परं, सुषुम्नानाथात्, ब्रह्मरन्ध्राधिपतेः च, तस्मात् परं, परशक्तेः, तस्मात् परं शिवतत्त्वात्। साक्षात् परं कारणं शिव एव, निराकरणः, सर्वकारणबीजम्, ध्यानिनां ध्येयः, अक्षयः। परमाकाशमध्ये स्थितः, परमात्मनः ऊर्ध्वे, सर्वैश्वर्यसम्पन्नः, सर्वेश्वरः, अनुत्तमः। ऐश्वर्यात्, मायायाः, अशुद्धेः, मानुषादेः, अधमात्, उत्तमात्, परमशुद्धमार्गात्। तस्मात् परं, शुद्धज्ञानात्, परमान्नमानात्, परं, परमं ऐश्वर्यं, उन्मनात्, अनाद्यः। अनन्तः, अपराधीनः, नातिशयः, स्थिरः—एवं दशधा अर्थः अत्र अथर्वणोदितः। यतः एषः महत्तमः, अतः अथर्ववेदेन विश्वं व्याप्यते; ऋग्वेदः पुनः एतद् जाग्रत्स्वरूपं इति प्रतिपादयति, यत् मया उक्तम्। येन अहम् आत्मतत्त्वस्य प्रकाशकः सदा—इति यजुर्वेदः प्रतिपद्यते; तथा स्वप्नावस्था मया उक्ता। यत् ज्ञानं अनुभाव्यम्, तत् मयि विषयः इव परिवर्तते; सामवेदः एतद् सुषुप्तिस्वरूपं इति वदति, सर्वं मया उक्तम्। मम अर्थेन, हे शिव, एषा तामसीति कथ्यते; अथर्ववेदः तुरीयाम् अवस्थां तथा तुरीयातीतां च वदति। मया एव एषा प्रतिपादिता; अतः अहम् अपथगतः इति कथ्ये; त्रिविधः पन्थाः, स्वमार्गरूपः, शिवात्मविद्या इति ज्ञायते। सा त्रैविध्यं, त्रैवेद्यसम्पन्नं, अवस्थार्थिना शुद्ध्यं कर्तव्यम्; पथात् परं स्थितिः, तुरीया नाम, सा मोक्षः, परमा स्थितिः। यत् परं, गुणाभावात्, एषः पथस्य शुद्धिकर्ता; शब्दः, द्वयोः प्रमाणं, शब्दानां च अन्तः, स एव मम स्वरूपम्। अतः मम स्वार्थस्य स्वातन्त्र्येन, परमेश्वरः प्रमुखः; यत् किञ्चित् अस्ति, सर्वं गुणप्रधान्येन। समष्टिव्यष्ट्यर्थौ ओंकारस्य अर्थत्वेन व्याख्यायते; अतः एषः एक अक्षरः अक्षरः ब्रह्म, सर्वार्थप्रतिपादकः। तस्मात् ओंकारात्, शिवः प्रथमं विश्वं सृजति; शिव एव ओंकारः, ओंकारः स्मृतः शिवः। न हि वाच्यवाचकयोः परमभेदः, रुद्रः हि अतीन्द्रियः, वाक्च मनसा च वाहनम्। तं न प्राप्य निवर्तन्ते; वाच्यं तु एकाक्षरेणोच्यते। एकाक्षरं 'अ' नाम्ना आत्मा ब्रह्म इति कथ्यते। एकाक्षरं 'उ' नाम्ना विष्णुः द्विधा उक्तः; एकाक्षरं 'म' नाम्ना शिवः रुद्रः निर्दिष्टः। दक्षिणतो महादेवात् ब्रह्मा आत्मा उत्पन्नः, वामतो विष्णुः, तेन विज्ञानसंज्ञकः। हृदयात् नीलरुद्रः, शिवनाम, उत्पन्नः; स एव ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति, विष्णुरूपेण पालनं, मोहं च करोति। रुद्र एव संहारकर्ता, सदा उभयोः नियामकः। अतः एते त्रयः जगत्कारणानि इति स्मृताः, शिवः तु परमकारणं, त्रिकरणबीजम्। एषं अर्थं न अवबुध्य, रागद्वेषबद्धः, लिङ्गचिह्नं तवयोः मध्ये स्थापितम्, प्रबोधनाय। अतः एतद् नाम मम, अथर्वणैः अत्र उक्तम्; ऋग्यजुःसाममन्त्रैः, अनन्तशाखैः च। वेदेषु, स्वमुखोदितेषु, स्पष्टम् एव उक्तम्; तथापि, स्वप्नवत् अनुभूतं इव, न सम्पूर्णतया गृह्यते। तयोः प्रबोधनाय, तमोनिवृत्तये, सर्वं लिङ्गे निहितम्, यथा वेदेषु निर्दिष्टम्। लिङ्गे सर्वं निहितं दृष्ट्वा, तस्य प्रसादेन, तौ देवौ, शान्तचित्तौ, प्रबुद्धौ अभवताम्।