शिवपुराणम्

सृष्ट्यर्थं तयोः देवयोः किञ्चिदपि नाभूत् प्रज्ञापनं। तदा अव्यक्तः प्रणवः, वेदस्वरूपः, विकारमगच्छत्। तत्र ‘अ’कारः ऋग्वेदः अभवत्, अक्षयः ‘उ’कारः यजुर्वेदः, ‘म’कारः सामवेदः, नादः अथर्वणप्रकाशः। ऋग्वेदः स्वस्वरूपात् स्वार्थं संक्षेपेण प्रतिष्ठापयामास—ब्रह्मा रूपेषु प्रथमः, क्रियासु च, रजोगुणेषु च। लोकसृष्टिः, भूतानां पृथिवी, अक्षरात्मा, कला-पथे लयः, पञ्च ब्रह्मेषु सन्निधानम्। लिङ्गस्य अधःभागे, बीजाख्यकारणत्रये, अणिमाद्यष्टचत्वारिंशद्भिः शक्तिप्रभावैः। एवं दशभिः अर्थैः ऋग्वेदः विश्वं व्याप्य स्थितः। ततः यजुर्वेदः स्वदशार्थान् स्थापयामास—सत्त्वगुणः, विष्णुः रूपेषु प्रथमः, क्रियासु च, लोकपालनं, अन्तरिक्षं, त्र्यात्मकज्ञानम्। कला-पथेषु प्रतिष्ठा, पञ्च ब्रह्मेषु वामः, लिङ्गमध्यभागः, त्रिकरणेषु योनिः, स्वाभाविकं ऐश्वर्यं च। अतः यजुर्वेदमयं विश्वमिति। ततः सामवेदः स्वदशार्थान् स्थापयामास—तमोगुणः, रुद्रः रूपेषु प्रथमः, क्रियासु च, त्रिलोक्यां संहारः, तत्त्वेषु परः शिवः। ज्ञानकला रूपेषु, पञ्च ब्रह्मेषु, लिङ्गस्य पृष्ठभागे, बीजं त्रिकरणेषु। तथा पुरुषतत्त्वं, ऐश्वर्यं च। एवं सामवेदेन विश्वं व्याप्य स्थितम्। अथर्वणः आत्मनः गुणातीतत्वं प्रतिपादयति। ततो महेश्वरः साक्षात् स्थितः, तथा सदाशिवः अपि, रूपेषु क्रियासु च, यद्यपि शिवः परात्मा क्रियातीतः। येन सृष्टिसंयमः, येन जीवाः मोच्यन्ते, यत्र वाङ् मनसा सह निवर्तते। ततः परं उन्मना-लोकः, सोमलोकात् परः, लोकोत्तरः, यत्र सोमः हविषा सह, यत्र प्रभुः नित्यं स्थितः। तस्मात् उन्मना-लोकात् परे प्राप्तः न पुनः निवर्तते; शान्तिः च शान्तातीतम्, सर्वव्यापिनी शक्तिः कलासु अपि। सः पुरुषः, सः ईशानः, पञ्च ब्रह्मेषु ब्रह्मा, लिङ्गस्य शिखरम्, शब्दानां परभागे। यत्र शुद्धः निष्कलः शिवः आहूयते पूज्यते च, तत्रैव बिन्दोः, शब्दस्य, शक्तेः च, तस्य च परतः। तस्मात् अपि परं तत्त्वं, यत् परं न तत्त्वम्, त्रिकरणातीतम्, मायाविक्षेपहेतुः। अनन्तशुद्धज्ञानात् परं, महेश्वरात् परं, सर्वविद्येश्वरात् परं, सदाशिवात् अपि परम्। सर्वमन्त्रदेवतास्वरूपात् प्रभोः, त्रिशक्तिसंपन्नात्, पञ्चमुखदशबाहोः, व्यक्ताव्यक्तरूपात्। तस्मात् अपि परं, बिन्दोः अर्धात्, तस्य च परतः, रात्रिनाथात् परम्, तस्य च परतः, यत् शब्दाख्यम्। तस्मात् अपि परं, सुषुम्नानाथात्, ब्रह्मरन्ध्रनाथात्, तस्य च परं, पराशक्तेः, तस्य च परतः, शिवतत्त्वात्। परं कारणं साक्षात् शिवः एव, अकारणः, सर्वकारणहेतुः, योगिनां ध्यानगम्यः, अक्षयः। परमाकाशमध्यस्थितः, परात्मनः उपरि, सर्वैश्वर्ययुक्तः, सर्वेशः, अनुत्तमः। ऐश्वर्यात्, मायात्, मलात्, मानवादिभ्यः, अधमात्, उत्तमात्, परमशुद्धिपथात्। तस्मात् अपि परं, शुद्धज्ञानात्, परमुन्मनात्, परमम्, परमैश्वर्यं, उन्मनात्, अनादि च। अनन्तः, अनन्याश्रितः, अतिक्रान्तः, स्थिरः—एवं दशभिः अर्थैः अथर्वणप्रकाशः। अतः अथर्ववेदेन विश्वं व्याप्य स्थितम्; ऋग्वेदः पुनः एतत् जाग्रत्स्वरूपं प्रतिपादयति, यदुक्तम्। येन मया सदैव आत्मस्वरूपप्रकाशनं, यजुर्वेदः प्रतिपादयति; एवं स्वप्नावस्थां मया उक्तम्। ज्ञेयं यत् अनुभाव्यम्, तद् मयि विषयत्वेन परिवर्तते; सामवेदः तद् सुषुप्तिस्वरूपमिति वदति, सर्वं मया उक्तम्। मम अर्थेन, हे शिव, एतत् तामसम् इति कथ्यते; अथर्ववेदः तुरीयावस्थां तथातीतां च प्रतिपादयति। मया एव कथ्यते; अतः अहम् अतीतपथाख्यः। त्रैपथिकं तु पथस्वरूपं शिवात्मज्ञानमित्युक्तम्। त्रैपथिकं स्वरूपं त्रिवेदसम्पन्नं, साध्यावस्थकाम्येन शोध्यं; पथातीतं तुरीयं मोक्षः, परमा अवस्था। यदतीतम्, गुणाभावात्, अस्य पथस्य विशुद्धिकरम्; शब्दः द्वयोः प्रमाणम्, शब्दान्तः च मम स्वरूपम्। अतः मम अर्थस्वातन्त्र्येन परमेश्वरः श्रेष्ठः; यदस्ति किञ्चित्, तत्सर्वं गुणवैशिष्ट्येन। समष्टिव्यष्ट्यर्थौ ओंकारस्य प्रतिपाद्यौ; अतः अयं एक एव अक्षरः अक्षयः ब्रह्म, सर्वार्थप्रदायकः। तेन ओंकारेण शिवः प्रथमं विश्वं सृजति; शिवः एव ओंकारः, ओंकारः स्मृतः शिवः। न हि विशेषः शब्दस्यार्थस्य च, यतः रुद्रः अतीन्द्रियः, वाङ् मनसा सह तस्य वाहनम्। तं न लभन्ते, निवर्तन्ते; एकाक्षरेण तु अर्थः प्रकाश्यते। एकाक्षरात् ‘अ’ इति, आत्मा ब्रह्माख्यः इति।