शिवपुराणम्

शतं सम्वत्सराणि सहस्रं यावत् विष्णुः वराहरूपेण अधः शीघ्रं प्रपतन् लिङ्गमूलं द्रष्टुं यत्नं अकरोत्, तत्रापि किञ्चिदपि मूलं न ददर्श। तद्वत् एव ब्रह्मा अपि तावत्कालं ऊर्ध्वं गतः, लिङ्गस्य अन्तं अन्वेष्टुं प्रयत्नं कृत्वा, अन्तं न प्राप्य क्षीणशक्तिः भ्रमं प्रपेदे। एवं भगवतः विष्णोः अपि महती क्लेशयुक्तिः अभवत्; सः श्रान्तदृष्टिः दुःखितः शीघ्रं अधस्तात् उत्थाय पुनः उपर्युपरि प्रस्थितवान्। एवं तयोः उभयोः समागमे, परस्परदृष्टयः विस्मयमिश्रितस्मितयुक्ताः अभवन्। शम्भोः मायया मोहितौ तौ, किम् कर्तव्यं किम् अकर्तव्यं इति न ज्ञातवन्तौ। तयोः एकः पृष्ठतः, अन्यः पार्श्वतः, अन्यः पुरतः स्थित्वा, उभौ प्रणम्य चिन्तयामासतुः—"किम् एष आत्मा?" इति। तस्मिन् काले, तत्रैव शब्दयुक्तः एकाक्षरः ब्रह्म प्रादुरभवत्, "ॐ" इति शब्देन लक्षितः, यः स्वयम् एव ब्रह्म। तदा ब्रह्मा विष्णू च तं न जानीतः, रजस्तमसोः आच्छन्नचित्तत्वात्। ततः स एकाक्षरः चतुर्धा अभवत्—"अ", "उ", "म" इति त्रयः मात्राः, तदतीतः अर्धमात्रा च। तत्र "अ" ध्वनिः दीप्तलिङ्गस्य दक्षिणे स्थाप्यते, "उ" वामे, "म" मध्ये च। अर्धमात्रात्मकः नादः लिङ्गस्य शिखरे श्रूयते; एवं विभागे अपि सः परमः प्रणवः तत्रैव स्थितः। अभिव्यक्त्यर्थं तौ देवौ किमपि न अवेताम्; तस्मिन् समये वेदस्वरूपः अव्यक्तः प्रणवः विकारमवाप। तत्र "अ" ऋग्भूतम्, अक्षयः "उ" यजुः, "म" साम, नादः अथर्वणश्रुतिः अभवत्। ऋग्वेदः स्वसारांशेन स्वार्थं स्थापयामास—रजोगुणेषु ब्रह्मा आद्यरूपः, कर्तृत्वे च। सृष्टिः लोकानाम्, पृथिवी च भूतेषु, अक्षरात्मा, कला-पथे संहारः, पञ्च ब्रह्मेषु च। लिङ्गस्य अधः भागे, बीजाख्ये कारणत्रये, अणिमाद्यष्टचत्वारिंशत्सिद्ध्यधिपत्यं च। एवं दशार्थैः ऋग्वेदः विश्वं व्याप्य स्थितः, ततः यजुः स्वदशार्थं स्थापयामास। सत्त्वगुणेषु, विष्णुः आद्यरूपः, कर्तृत्वे च, स्थितिः लोकानाम्, मध्यलोकः, विज्ञानं त्रिषु तत्त्वेषु। कलापथेषु प्रतिष्ठा, पञ्च ब्रह्मेषु वामभागः, लिङ्गमध्यभागः, योनिः त्रिषु कारणेषु। स्वाभाविकं ऐश्वर्यं च; अतः विश्वं यजुर्वेदमयम्। ततः सामनः स्वदशार्थं स्थापयामास। तमोगुणेषु, रुद्रः आद्यरूपः, कर्तृत्वे च, त्रिलोक्यां संहारः, तत्त्वेषु परः शिवः। ज्ञानकला-रूपेषु, पञ्च ब्रह्मेषु, लिङ्गस्य पीठोपरि भागेषु, बीजं च कारणत्रये। एवं पुरुषतत्त्वं च ऐश्वर्यं च; साम्ना विश्वं व्याप्य अस्ति। अथर्वणः आत्मनः गुणातीतत्वं प्रकटयति। ततः महेश्वरः प्रत्यक्षः, सदाशिवः अपि, रूपे कर्तृत्वे च, यद्यपि शिवः परमात्मा अकर्ता एव। येन भूतदानेन, येन भूतानां मोक्षः, यत्र वाक् मनसा सह निवर्तते। तस्मात् ऊर्ध्वं उन्मना-लोकः, सोमलोकात् परतः, संसारेभ्यः परे, यत्र सोमः हविर्युक्तः, यत्र भगवान् नित्यं स्थितः। तस्मात् उन्मनः-लोकात् ऊर्ध्वं, यः याति सः न प्रतिनिवर्तते; शान्तिः च, शान्त्यतिकं च, सर्वव्यापिनी शक्तिरेकलेषु। सः पुरुषः, सः ईशानः, पञ्च ब्रह्मेषु ब्रह्मा अपि, लिङ्गस्य शिखरं, परमार्थशब्दभागे। यत्र शुद्धः निष्कलः शिवः आहूयते पूज्यते, तत्रापि बिन्दोः, शब्दात्, शक्तेः, तदतीतः। तदपीतरं तत्त्वात् परमं वस्तु अस्ति, यः परमार्थे न तत्त्वं, त्रीणि कारणानि अतीत्य, मायाविक्षोभहेतुः। अनन्तशुद्धज्ञानात् परतः, महेश्वरात् परतः, सर्वविद्येश्वरात् परतः, सदाशिवात् अपि परतः। मन्त्रदेवतानां ईश्वरात्, त्रिशक्तिसम्पन्नात्, पञ्चवक्त्रदशबाहुयुक्तात्, व्यक्ताव्यक्तरूपात्। तदपीतरं, बिन्द्वर्धात् परतः, रात्रीनाथेः परतः, शब्दात् परतः। तदपीतरं, मध्यनाडीनाथात्, ब्रह्मरन्ध्रेश्वरात्, पराशक्तेः परतः, शिवतत्त्वात् परतः। परं कारणं साक्षात् शिवः एव, अकारणः, सर्वकारणहेतुः, ध्यानिनां ध्यान्यः, अक्षयः। परमाकाशमध्ये स्थितः, परमात्मनः उपरि, सर्वैश्वर्ययुक्तः, सर्वेश्वरः, निरुपमः। ऐश्वर्यात्, मायात्, मलात्, मानवात्, अधमात्, उत्तमात्, परमशुद्धिपथात्। तदपीतरं, शुद्धज्ञानात्, परमात् उन्मनः, परात्, परमैश्वर्यात्, उन्मनात्, अनादितः। अनन्तः, अन्याश्रयनिर्मुक्तः, अतिक्रान्तः, स्थिरः—एवं दशार्थैः अथर्वणश्रुतिः। यतोऽधिकम्, तस्मात् विश्वं अथर्ववेदेन व्याप्यते; ऋग्वेदः पुनः एष एव जाग्रत्स्वरूपः इति उक्तम्। येन अहम् सदा आत्मतत्त्वस्य प्रकाशकः इति यजुर्वेदः वदति; तथा स्वप्नावस्थां मया उक्तम्।