शिवपुराणम्

यः पुण्यं वा पापं वा अस्ति, तस्य तादृशं फलम् भवति; द्रव्यस्य शरीरस्य च भेदेन वृद्धिः, क्षयः, नाशः च दृश्यते। अधर्मः हिंसास्वरूपः, धर्मः सुखस्वरूपः; अधर्मात् दुःखम्, धर्मात् सुखम् प्राप्तिः भवति। यद्यपि ज्ञानम् अस्ति, यदि कर्तव्यं न यथावत् आचर्यते, तत्र दुःखम् उत्पद्यते; यथावत् आचरणात् सुखम् भवति। अतः, भोगमोक्षयोः प्राप्त्यर्थम् धर्मस्य साधनं कर्तव्यम्। यदि कश्चित् पण्डितं ब्राह्मणं कुटुम्बसमेतं चतुर्व्यक्तिसंयुक्तं शतवर्षपर्यन्तं जीविकां ददाति, स ब्रह्मलोकस्य प्राप्तिं लभते। चान्द्रायणव्रतस्य सहस्रसङ्ख्या ब्रह्मलोकप्राप्तये प्रसिद्धा; क्षत्रियः सहस्रकुटुम्बानां जीविकां स्थापयेत्। देवपूजायाः निमित्तं दानं यः विद्वद्भिः दशसहस्रसङ्ख्यया युक्तं ददाति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति; एवं इन्द्रलोकस्य प्राप्तिः अपि कथ्यते। यस्य देवस्य यः लोकः दानसम्बद्धः, तं लोकं दानकर्ता प्राप्नोति इति वेदविदः वदन्ति; धनाभावात् तपसा शुद्धिं कर्तव्यम्। तीर्थयात्रया तपसा च अक्षयम् सुखम् प्राप्तिः भवति। सम्प्रति धनस्य धर्मपूर्णं साधनं विस्तारतः कथयामि। ब्राह्मणः शुद्धमार्गेण धनं संप्राप्येत्—यथायोग्यं दानग्रहणेन, यज्ञकर्तृत्वेन, न तु याचनया वा अत्युत्कर्षेण। क्षत्रियः बाहुबलात्, वैश्यः कृष्यादिभिः, गोपालनेन च, धर्मेण प्राप्तं धनं दानं कृत्वा सफलतां प्राप्नोति। ज्ञानप्राप्त्या सर्वेषां मोक्षः स्याद्, गुरुकृपया; मोक्षात् स्वस्वरूपज्ञानं, ततः परमानन्दानुभवः। एतत् सर्वम्, द्विजश्रेष्ठ, सत्सङ्गात् जायते; गृहस्थः सर्वं धनं, धान्यं, इत्यादिकं दातव्यं। यः कल्याणं इच्छति, स यदा काले उपलब्धं वस्तु, फलम्, धान्यं च ब्राह्मणेभ्यः दद्यात्। जलं सदा दातव्यं, खाद्यं च, क्षुधारोगनिवारणाय; क्षेत्रं, धान्यं, पक्वान्नं, चतुर्विधं अन्नं अपि। यावत् दत्तं अन्नं उपयुज्यते, तावत् कालपर्यन्तं दातुः कर्मार्धं पुण्यं लभ्यते—न संशयः। दानग्रहणकर्तुः पापशुद्धिः दानतपसा भवति; अन्यथा रौरव नरकं गच्छति। धनं त्रिधा विभज्येत—धर्मवृद्धये, स्वभोगाय, आत्मनः च; नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं च कर्म धर्मानुसारं कर्तव्यम्। यः सफलतां इच्छति, स वृद्ध्यर्थं धनस्य अंशं संवर्धयेत्; भोगः यथायोग्यं भोगांशेन कर्तव्यः, सदा हितं चिन्तयन्। कृष्यादि-धनस्य दशमांशः पापशुद्धये दातव्यः; शेषेण धर्मादिकं साधयेत्—अन्यथा रौरवम्। यदि दुष्टचिन्तनं अस्ति, नाशः निश्चितः; व्यापारवृद्धौ षष्ठांशः दातव्यः। शुद्धपात्रे द्विजश्रेष्ठे चतुर्थांशः दातव्यः; आकस्मिके आवश्यके, अर्धांशः दातव्यः। अनुचितदानं, कठिनं दानं च समुद्रे क्षिपेत्; निमन्त्रणेन स्वभोगसमृद्ध्यर्थं दानं कुर्यात्। यद् याच्यते, तत् यथाशक्ति सदा दद्यात्; न ददाति चेत्, भविष्यति ऋणी जन्मान्तरे। अन्येषां दोषं न प्रशंसयेत्; विशेषतः ब्राह्मणस्य श्रुतं दृष्टं च न कथयेत्। विद्वान् सर्वेषां प्राणिनां हृदये क्रोधजनकं वचनं न वदेत्; सन्ध्यायां अग्निहोत्रं कुर्यात् समृद्ध्यर्थम्। अशक्तः वा, कदाचित् वा, सूर्याय अग्नये च विधिपूर्वकं तण्डुलं, धान्यं, घृतं, फलम्, मूलं, अन्यं वा हविः दद्यात्। पाच्यं च पात्रे यथानियमं सम्यक् पचेत्; हविः अभावे कमपि मुख्यं होमं कुर्यात्। एषा नित्यसन्ध्या, यां ज्ञानी नित्यां जानन्ति; वा केवलं जपं, सूर्यपूजनं च कुर्यात्। अतः, स्वहितार्थिनः, धनार्थिनः च, यथानियमं आचरन्ति; ब्रह्मयज्ञदेवपूजायुक्ताः सदा तद् कुर्युः। यः सदा अग्निपूजायाम्, गुरुपूजायाम्, ब्राह्मणतर्पणायाम्, तिष्ठति, स सर्वे स्वर्गभागिनः भवन्ति। ततः, प्रभो, अग्निहोत्रं, देवयज्ञं, ब्रह्मयज्ञं, गुरुपूजनं, ब्राह्मणतर्पणं च क्रमशः विस्तरात् वद। यद् अग्नौ समर्प्यते, तत् अग्निहोत्रं इति कथ्यते; ब्रह्मचारिणां समिदाधानं विधीयते। समिदाधानं, प्रारम्भव्रतम्, अन्यानि विशेषकर्माणि, प्रथमाश्रमस्थैः, द्विजश्रेष्ठ, औपासनपर्यन्तं कर्तव्यानि। वनेषु तपस्विभिः, अग्निः आत्मनि स्थाप्यते; तेषां शुद्धमिताहारभोजनं यथाकालं हविः भवति। औपासनाग्निसंरक्षणं, आरभ्य रक्षितं, कूपे पात्रे वा, नित्यं इति उच्यते। अग्निः आत्मनि वा वने वा स्थाप्यते, राजाज्ञया वा देवाज्ञया; त्यागभीते, अग्निः आत्मनि स्थाप्यते इति। सायं अग्नौ आहुति समृद्ध्यर्थं, प्रातः सूर्ये दीर्घायुषः हेतुः। एतद् अग्निहोत्रं दिवा सूर्ये उदिते कर्तव्यम्; यः इन्द्राद्यैः सर्वैः देवैः अग्नौ समर्पयति, स तथैव उच्यते। देवपूजनं तु पाच्याद्याहुत्यादिकं, चौलादिकं च, गृह्याग्नौ कर्तव्यम्। द्विजः ब्रह्मयज्ञं एकवारं देवतृप्त्यर्थं कुर्यात्; ब्रह्मयज्ञः वेदाध्ययनरूपः इति कथ्यते।