शिवपुराणम्

शम्भुः ब्रह्मणं सान्त्वयन् उवाच—“त्रैलोक्ये त्वया किमपि दोषं न कृतम्; मम मायया मोहितः त्वं। मम कृपया तव सन्देहः शीघ्रं निवारयिष्यते।” ततो ब्रह्मणं सत्यं शृणु इत्युक्तवान्—“चतुर्मुख, अहं सर्वदेवानां प्रभुः, सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता, संहारकर्ता च। मम शक्त्याः तुल्यः कोऽपि नास्ति।” एवं ब्रह्मा विष्णुयोः मध्ये विवादः उत्पन्नः, तयोः उभयोः मध्ये भीषणं युद्धं अभवत्, यत्र रोमाञ्चः जायते स्म। तौ उभौ मोहात्, क्रोधात्, स्पर्धया, मुष्टिभिः परस्परं तीव्रं प्रहारं कृत्वा, गर्वनिवारणाय, जागरणाय युद्धं यथावत् अकुर्वताम्। तस्य युद्धस्य मध्ये अद्भुतं दिव्यं लिङ्गं प्रादुरभवत्, सहस्रदीप्तज्वालाभिः भूषितम्, अपरिमितम्, अतुलनीयम्। तद् लिङ्गं न वृद्ध्यापि, न क्षयापि, न आदि, न मध्य, न अन्तः; तस्य सहस्रज्वालाभिः ब्रह्मा विष्णुश्च विस्मितौ अभवताम्। युद्धं परित्यज्य तौ उभौ चिन्तयामासतुः—“किमेतत्?” तयोः कोऽपि तस्य वस्तुनः स्वरूपं न अवगच्छत्। ततो तौ उभौ तस्य आदि-अन्तयोः अन्वेषणाय संकल्पं अकुर्वताम्। तत्र ब्रह्मा हंसस्वरूपं धृत्वा, सर्वदिशो विहायसा, मनसा वायुनाऽपि प्रेरितः, ऊर्ध्वं गन्तुं यत्नं अकुरुत। नारायणः, विश्वस्य आत्मा, अनन्तवराहस्वरूपं धृत्वा, कज्जलसमवर्णः, अधः गन्तुं प्रवृत्तः। एवं विष्णुस्तु वराहरूपेण सहस्रवर्षाणि अधः गतः, किन्तु लिङ्गस्य मूलं न दृष्टवान्। तद्वत् ब्रह्मा अपि सहस्रवर्षाणि ऊर्ध्वं गतः, अन्तं अन्वेष्य, श्रान्तः, तस्य सीमा न दृष्टवान्, मोहं प्राप्तवान्। एवं शुभः विष्णुः अपि श्रान्तः, क्लेशेन व्याकुलनेत्रः, शीघ्रं अधःतः ऊर्ध्वं समागच्छत्। तयोः मिलनसमये, विस्मयपूर्णदृष्ट्या, स्मितेन, शम्भोः मायया मोहितौ, किम् कर्तव्यं किम् न कर्तव्यं न अवगच्छतुः। तौ उभौ शम्भोः पृष्ठे, पार्श्वे, पुरतः स्थित्वा, नमस्कृत्य, “किमेतत् आत्मा?” इति विचारयामासतुः। ततः तत्र शब्दसहितं एकाक्षरं ब्रह्म प्रादुरभवत्, ‘ओम्’ इति शब्देन चिह्नितम्, यः ब्रह्मैव। किन्तु तस्मिन् काले ब्रह्मा विष्णुश्च तद् न अवगच्छतुः, तयोः मनः रजस्तमसाभिः आवृतम्। ततः एकाक्षरं चत्वारः भागाः अभवत्—‘अ’, ‘उ’, ‘म’, तस्य त्रयाणां मात्राणां परं अर्धमात्रा च। तत्र ‘अ’ शब्दः दीप्तलिङ्गस्य दक्षिणे स्थितः, ‘उ’ वामे, ‘म’ मध्ये च। नादः, अर्धमात्रारूपः, लिङ्गस्य शिखरे श्रूयते; एवं विभक्ते अपि, परमं अक्षरं प्रणवः तत्र एव स्थितः। तयोः प्रकट्यर्थं, तौ उभौ किमपि न अवगच्छतुः; तस्मिन् काले अप्रकटः प्रणवः, वेदस्वरूपः, रूपान्तरणं अकरोत्। तत्र ‘अ’ ऋग्वेदः अभवत्, अक्षयः ‘उ’ यजुः अभवत्, ‘म’ साम्नः अभवत्, नादः अथर्वणवाक् अभवत्। ऋग्वेदः स्वस्य सारात् अर्थं स्थापयामास—ब्रह्मा रूपाणां प्रथमः, कर्मणां, गुणस्य रजः स्वरूपे। सृष्टिः लोकेषु, पृथ्वी महाभूतानां मध्ये, अक्षरात्मा, कलायाः पथे संहारः, पञ्चब्रह्मसु च त्वरितम्। लिङ्गस्य अधोभागे, बीजरूपे त्रिकारणे, अणिमादिभिः षट्चत्वारिंशद् सिद्ध्यधिपत्यं च। एवं दशार्थैः विश्वं ऋग्वेदेन व्याप्य, यजुः स्वस्य दशार्थानि स्थापयामास। गुणेषु सत्त्वं, विष्णुः रूपेषु प्रथमः, कर्मणां, पालनं लोकेषु, मध्यदेशः, त्रिस्वरूपेषु ज्ञानम्। कलापथे स्थितिः, पञ्चब्रह्मसु वामः, लिङ्गस्य मध्यभागः, त्रिकारणे योनिः। स्वाभाविकं ऐश्वर्यम्; अतः यजुः विश्वं व्याप्य। ततः साम्नः दशार्थानि स्थापयामास। गुणेषु तमः, रुद्रः रूपेषु प्रथमः, कर्मणां, त्रिलोक्यां संहारः, तत्त्वेषु परमशिवः। ज्ञानकलारूपेषु, पञ्चब्रह्मसु, लिङ्गस्य पीठात् उपरि भागेषु, बीजं त्रिकारणे। तद्वत् पुरुषतत्त्वं, ऐश्वर्यं च; एवं साम्ना विश्वं व्याप्य। अथर्वणः आत्मनः मूलगुणातीतत्वं उद्घोषयति। ततः महेश्वरः साक्षात् प्रादुरभवत्, सदाशिवः अपि, रूपेषु, कर्मणां मध्ये; शिवः परमात्मा, कर्मातीतः। यः सृष्टिसंयोजनं करोति, यः जीवाः मोचयति; लोकेषु यत्र वाक् मनसा सह निवर्तते। तस्य उपरि उन्मना लोकः, सोमलोकात् परं, संसारेभ्यः परं, यत्र सोमः हविषा सह, यत्र प्रभुः नित्यं वसति। तस्य उन्मना लोकस्य उपरि, यः प्राप्नोति, स न पुनः प्रतिनिवर्तते; शान्ति, शान्त्यतीतं, सर्वव्यापकशक्ति, कलासु अपि। सः पुरुषः, स ईशानः, ब्रह्म पञ्चब्रह्मसु, लिङ्गस्य शिखरः, शब्दस्य परमभागेषु। यत्र शुद्धः, निरवयवः शिवः आहूतः पूजितः, तत्र एव, बिन्दुतः, शब्दतः, शक्तितः, तस्य परे च। तस्य तत्त्वस्य परे अपि परमार्थः अस्ति, यः तत्त्वं नास्ति, त्रिकारणातीतः, मायाविक्षेपस्य मूलम्। अनन्तशुद्धज्ञानात् परे, महेश्वरात् परे, सर्वविद्याधिपेभ्यः परे, सदाशिवात् अपि परे।