शिवपुराणम्

शम्भुमायया मोहितः ब्रह्मा, पद्मनयनं विष्णुं शयानेनाव्यग्रं समैक्षत। तदा स क्रोधेन माधवं ताडयन् जागरयामास—"कः त्वं? वद!" इत्युक्त्वा, स्वहस्तेन तीक्ष्णतया ताडितः स विष्णुः तत्क्षणमेव प्रमुदितः। उत्थाय शय्यात् स हरिः परमेष्ठिनं दृष्ट्वा, अन्तः क्रुद्धोऽपि, बाह्यतः शान्तभावेन तमुवाच—"कुतः आगतः त्वं वत्स? किमर्थं विक्षिप्तः? वद।" इत्येतानि विष्णोः वचनानि, स्वस्वामित्वस्य संकेतयुक्तानि, श्रुत्वा रागद्वेषबन्धनात् ब्रह्मा पुनरपि तमुवाच—"किं मां 'वत्स' इति, यथा गुरुः शिष्यं सम्बोधयेत्, तथा सम्बोधयसि?" "मां न जानासि किल? अहमेव जगतः स्वामी, यस्य सृष्टिरयं विश्वम्। त्रिधा आत्मानं विभाग्य, अहमेवेदं जगत् सृजामि धारयामि च।" "अहमेव लयं करोमि; अन्यः कश्चन सृष्टा लोके नास्ति।" इत्युक्ते, अक्षयः विष्णुः अपि ब्रह्माणं प्रत्युवाच—"अहमेव प्रपञ्चस्य आदिस्रष्टा, संहारकर्ता, पालकश्च। त्वमपि मम शरीरे प्राचीनकालेऽक्षरात् उत्पन्नः।" "ममाज्ञया त्वं त्रिधा विभाग्य आत्मानं, त्रिलोक्याः सृष्टिं करोषि, ताः धारयसि, अन्ते पुनः ताः लयं नयसि।" "त्वं नारायणं निर्मलमखिलविश्वेश्वरं च मां स्वजनकं विस्मृत्य, मां तिरस्करोषि।" "अत्र ते कापि दोषा नास्ति; मम मायया मोहितोऽसि। मम प्रसादेन तवयं मोहः शीघ्रं नश्यति।" "सत्यं शृणु, चतुर्मुख! अहमेव सर्वदेवानां स्वामी, स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च। मम तुल्यः शक्त्या कोऽपि नास्ति।" एवं ब्रह्मविष्ण्वोः विवादः समुत्पन्नः। तयोः मध्ये महद्भयानकं युद्धमभवत्, यत् श्रोत्रकूपान् रोमाञ्चयन् स्थितम्। उभौ रागद्वेषाभ्यां पूर्णौ, परस्परं मुष्टिभिः तीक्ष्णतया ताडयन्तौ, तयोः मदापहृत्य, देवयोरुत्थापनार्थं तद् युद्धं प्रवृत्तम्। तयोः मध्ये, सहस्रदीप्तिज्वालाभिरलङ्कृतं, अद्भुतं दिव्यं लिङ्गमुत्पन्नम्। तदनन्तमजरममरं, नादिः न मध्यं नान्तः, सहस्रज्वालाभिः ब्रह्मविष्णू मोहयामास। युद्धं परित्यज्य, "किमेतत्?" इति विस्मिता, तस्य तत्त्वं न वेदतुस्तौ। तदा तयोः आरम्भान्तयोः अन्वेषणाय संकल्पः कृतः। तत्र ब्रह्मा हंसस्वरूपं धृत्वा, सर्वदिक्पक्षविस्तारः, मनःप्रेरितः वायुप्रेरितश्चोर्ध्वं प्रयत्नेन ययौ। नारायणस्तु, विश्वात्मा, अनन्तवराहस्वरूपं धृत्वा, कालिमसारसंकाशः, अधस्तात् गतवान्। एवं सहस्रवर्षाणि, वराहरूपेण विष्णुः अधः यात्वा, लिङ्गमूलं न दृष्टवान्। तावत्कालं ब्रह्मापि ऊर्ध्वं गत्वा, तस्यान्तं न पश्यन्, श्रान्तः, मोहं प्राप्तः। एवं विष्णुः अपि क्लान्तः, दुःखितलोचनः, शीघ्रं अधस्तात् उत्थाय, महतीं क्लेशं अनुभूय। समागम्य, तयोः दृष्टयोः विस्मयः स्मितं च सञ्जातम्; तौ शम्भुमायया मोहितौ, कर्तव्यकर्तव्यं न ज्ञातवन्तौ। तयोः, पृष्ठे, पार्श्वे, पुरतः स्थित्वा, उभौ प्रणम्य, "किमेतदात्मा?" इति चिन्तयामासताम्। तदा तत्र शब्दयुतः एकाक्षरो ब्रह्म प्रादुरभूत्, 'ॐ' इति ब्रह्मलक्षणं वाचकं। तस्मिन्नपि काले, ब्रह्मविष्णू, रजस्तमसोऽवृतचित्तौ, तदज्ञानात् न जानीतुः। ततः स एकाक्षरः चतुर्धा विभक्तः—'अ', 'उ', 'म', तेषां त्रयाणां मात्राणां परतः अर्धमात्रा। तत्र ज्वलल्लिङ्गस्य दक्षिणे 'अ'कारः, वामे 'उ'कारः, मध्ये 'म'कारः स्थापितः। शिखरे तस्य लिङ्गस्य, अर्धमात्रात्मकः नादः श्रूयते; एवं विभागेऽपि, सः परः प्रणवः तत्रैव स्थितः। व्यक्त्यर्थं तयोः किञ्चिदपि न बोधः; तदा अव्यक्तः वेदस्वरूपः प्रणवः विकारमगमत्। तत्र 'अ' ऋग्भूतः, अक्षयः 'उ' यजुः, 'म' साम, नादः अथर्वणश्चाभवत्। ऋग्वेदः स्वसारांशार्थं स्थापयामास—ब्रह्मा रूपेषु प्रथमः, क्रियासु, रजोगुणे च। सृष्टिः लोकेषु, पृथ्वी च भूतानां मध्ये, अक्षरात्मा, कला-पथे लयश्च, पञ्चसु ब्रह्मसु त्वरितं। लिङ्गस्य अधोभागे, बीजाख्यकारणत्रये, चतुःषष्टिसिद्धिप्रभृति ऐश्वर्यं च। एवं दशार्थैः ऋग्वेदः विश्वं व्याप्य स्थितः; ततः यजुः स्वदशार्थान् स्थापयामास। सत्त्वगुणे, विष्णुः रूपेषु प्रथमः, क्रियासु च, पालने लोकेषु, मध्यलोकः, त्रिसु तत्त्वेषु ज्ञानम्। कलापथेषु स्थितिः, पञ्चब्रह्मसु वामभागः, लिङ्गस्य मध्यभागः, त्रिषु कारणेषु योनिः। तथा स्वाभाविकं ऐश्वर्यम्; अतः यजुर्वेदमयं विश्वम्। ततः साम्नः दशार्थाः स्थापिता। तामसगुणेषु, रुद्रः रूपेषु प्रथमः, क्रियासु च, त्रिषु लोकेषु लयः, तत्त्वेषु परमशिवः च।