शिवपुराणम्

त्रिविधं तत्र—अशुद्धं, शुद्धं, शुद्धाशुद्धं—यत् अस्ति, तस्मात् शिवः, महेशः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः च उत्पन्नाः। तत्रैव तत्त्वानि इन्द्रियाणि च जायन्ते, शिवस्य आदेशेन तत्रैव लीयन्ते। अतः शिवः लिङ्गरूपः, यतः लिङ्गः सर्वं आदेशयति। तस्य आदेशं विना किञ्चित् कर्म न उत्पद्यते, तत्रैव जगतः उद्भवस्य लयः जायते। केवलं तेन एव लिङ्गभावः सिध्यति, अन्येन न; लिङ्गं शिवशक्त्योः शरीरम्, यतः तयोः अधिष्ठितम्। अतः तत्र शिवः अम्बया सह सदा पूजनीयः; लिङ्गं एव वेदी, लिङ्गं महादेव्या, लिङ्गं साक्षात् महेश्वरः। तयोः पूजनात् स एव सा च पूज्येते; वस्तुतः लिङ्गस्य शरीरे नास्ति यथार्थरूपम् तयोः। यतः तौ शुद्धौ, तयोः शरीराणि केवलं प्रतीकानि; तदेव शिवस्य पराशक्तिः, परमात्मा। शक्तिः आदेशं प्राप्य चराचरं सर्वं सृजति; शतवर्षे अपि तस्य महिमा वर्णनीयः न। तेन, आदौ, ब्रह्मा नारायणः च मोहिता अभवन्, यदा त्रिलोक्याः लयः समीपं आगच्छत्। तदा विष्णुः सलिले शयनं कुर्वन्, गाढनिद्रायाम् अवस्थितः; तत्रैव पितामहः ब्रह्मा आगतः। सः कमलनयनं शयनं कुर्वन्तं विष्णुं अपश्यत्, शम्भोः मायया मोहितः, ब्रह्मा विष्णुम् उवाच। कोपेन माधवम् आघ्राय, तं जागारयन्, 'कः त्वम्?' इति उक्तवान्; हस्तेन तं तीव्रं आघ्राय विष्णुः तत्क्षणात् जागृतः। उत्थाय, शय्यायाः ब्रह्माणं दृष्ट्वा, हरिः अन्तः कोपितः सन्, बाह्यं कोपं न दर्शयन्, तं उवाच—'कुतः आगतः, बालः? किम् त्वं विक्षिप्तः? वद।' विष्णोः वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा रागद्वेषबद्धः पुनः उवाच—'किमर्थं माम् 'बालः' इति आचार्यः शिष्यं यथा संबोधयसि?' 'माम् न जानासि, लोकस्य अधिपतिम्? त्रिधा आत्मानं विभज्य जगत् सृष्टवान्, तं धारयामि।' 'अहं एव लयं करोतिः, अन्यः कर्ता नास्ति।' इति उक्ते, अक्षरः विष्णुः ब्रह्माणं प्रत्युवाच—'अहं एव जगतो मूलः सृष्टा, संहर्ता, पालकः च। त्वं अपि मम शरीरेण आदौ उत्पन्नः, अक्षरात्।' 'मम आदेशेन त्वं त्रिधा विभज्य त्रिलोक्यं सृजसि, धारयसि, अन्ते पुनः लयं करोषि।' 'नारायणं, दोषरहितं जगत्पतिं, अपि च माम्, तव प्रत्यक्षं जनकं विस्मृत्य, माम् अवमानयसि।' 'दोषः नास्ति, मम मायया मोहितः; मम प्रसादेन तव मोहः शीघ्रं नश्यति।' 'सत्यं श‍ृणु, चतुर्मुखः: अहं देवेषु ईश्वरः, कर्ता, धारयिता, संहर्ता; मम सामर्थ्ये तुल्यः अन्यः नास्ति।' एवं ब्रह्मा विष्णुश्च विवादं कृतवन्तौ, तयोः महान् भयङ्करः युद्धः अभवत्, रोमाञ्चं जनयन्। परस्परं मुष्टिभिः तीव्रं आघ्राय, रागद्वेषयुक्तौ, तद् युद्धं तयोः अहंकारं विनाशयितुं, देवयोः बोधाय अभवत्। तयोः मध्ये दिव्यं अद्भुतं लिङ्गं प्रकटितम्, सहस्रदीप्ति-ज्वालाभिः भूषितम्, अपरिमेयम्, अतुलम्। तद् वर्धनक्षयवर्जितम्, अनादि, अनन्त, मध्यविहीनम्; तस्य सहस्रज्वालाभिः ब्रह्मा विष्णुश्च विस्मितौ। युद्धं त्यक्त्वा, 'किम् एतत्?' इति चिन्तयन्तौ, तयोः कश्चन तत्त्वं न अवगच्छत्। ततः उभौ तस्य आदिम् अन्तं च अन्वेष्टुम् संकल्पं कृतवन्तौ। तत्र ब्रह्मा हंसरूपं धारयन्, सर्वदिक् पक्षैः विस्तारयन्, मनः वायुभिः प्रेरितः, ऊर्ध्वं गच्छन् यत्नं कृतवान्। नारायणः, विश्वात्मा, अनन्तवराहरूपं धारयन्, अञ्जनसमवर्णः, अधः गतवान्। एवं सहस्रवर्षं विष्णुः वराहरूपेण अधः गच्छन्, लिङ्गस्य मूलं न अपश्यत्। तद्वत् ब्रह्मा अपि सहस्रवर्षं ऊर्ध्वं गच्छन्, अन्तं अन्वेष्टुम्, श्रान्तः, तस्य सीमां न अपश्यत्, मोहं प्राप्नोत्। तथा भगवतः विष्णुः अपि श्रान्तः, क्लिष्टनेत्रः, शीघ्रं अधःस्थलात् उत्थाय, महतीं क्लेशं अनुभूतवान्। तयोः मिलित्वा, चमत्कृतदृष्ट्या, स्मितेन, उभौ शम्भोः मायया मोहितौ, किम् कर्तव्यं, किम् न कर्तव्यं न अवगच्छत्। तयोः उभौ, पृष्ठतः, पार्श्वतः, पुरतः स्थित्वा, नमस्कृत्य, 'कः आत्मा?' इति चिन्तयन्तौ। ततः तत्र शब्दसहितं एकाक्षरं ब्रह्म प्रकटितम्, 'ॐ' शब्देन चिह्नितम्, यः ब्रह्मैव। तस्मिन्नेव काले, ब्रह्मा विष्णुश्च तद् न अवगच्छत्, यतः तयोः मनः रजस्तमसा आच्छन्नम्। ततः एकं अक्षरं चत्वारः भागाः अभवत्—'अ', 'उ', 'म', त्रयाणां मात्राणां परं अर्धमात्रा च। तत्र 'अ' शब्दः दीप्तलिङ्गस्य दक्षिणे स्थितः, 'उ' वामे, 'म' मध्ये। नादः, अर्धमात्रायुक्तः, लिङ्गस्य शिखरे श्रूयते; एवं विभक्ते अपि, तद् परमं अक्षरं, प्रणवः, तत्रैव स्थितम्।