शिवपुराणम्

ब्रह्मा ब्रह्मस्वरूपतां प्राप्तवान्, विष्णुः विष्णुत्वं प्राप्तवान्, रुद्रः रुद्रभावं प्राप्तवान्, इन्द्रः च इन्द्रत्वं प्राप्तवान्। तथैव गणेशः अपि एषा विधिना स्वगणेशभावं प्राप्तवान्—शिवलिङ्गस्य शीतलेन चन्दनजलेन अभिषेकं कृत्वा, शुक्लैः सुमनोहरैः पूर्णविकसितैः पद्मैः पूजयित्वा, प्रणिपत्य च। तत्र शुभलक्षणैः भूषितं सुन्दरं पद्मपीठं सम्यक् विनिर्माय, शक्त्या यथाशक्ति सुवर्णरत्नादिभिः वा, वा यथासम्भवम्। तस्य पद्मकेशरमध्यभागे अङ्गुष्ठमात्रं सुगन्धिद्रव्यसम्भूतं रमणीयं मंगलकरं लिङ्गं स्थाप्यते। तद् दक्षिणपार्श्वे स्थापयित्वा बिल्वपत्रैः पूजनीयम्। अगुरु दक्षिणे स्थापनीयम्, पश्चिमे रसलञ्जनं निवेद्यम्। उत्तरदिशि चन्दनं समर्प्य, पूर्वदिशि हरिद्रा निवेद्य, विविधसुगन्धिपुष्पैः सुरभिभिः सुमनोहरैः पूजनीयम्। सर्वत्र कृष्णागुरुधूपं गुग्गुलुना सह समर्पयेत्। अतीव सुशोभनानि वस्त्राणि निवेदयेत्। सर्पिषा मिश्रितं पायसं, सर्पिद्दीपांश्च निवेदयेत्। मन्त्रेण सर्वं समर्प्य, ततः प्रदक्षिणं कुर्यात्। भक्त्या देवदेवाय प्रणिपत्य स्तुतिं च कृत्वा, अन्ते क्षमाप्रार्थनां विधाय, सर्वाणि द्रव्याणि लिङ्गाय समर्पयेत्। शिवमन्त्रेण दक्षिणाभिमुखं पञ्चगन्धसम्भूतं शुभलिङ्गं यः प्रतिदिनं भक्त्या पूजयति, स सर्वपापैः विमुक्तः शिवलोकसम्मानं लभते। एषा परमा गुह्या व्रतानां व्रतराजः शिवलिङ्गव्रतम् उक्तं ते भक्ताय। न सर्वेषां दातव्यं, केवलं शिवभक्ताय एव, यथा प्राचीनकाले शिवेनोक्तम्। सर्वेषां नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मणां सिद्धिरिहोच्यते। लिङ्गप्रतिष्ठया सर्वं तत्क्षणात् लभ्यते। लिङ्गेन विश्वं व्याप्यते, सर्वमपि लिङ्गे प्रतिष्ठितम्। तस्मात् लिङ्गप्रतिष्ठायां सर्वं प्रतिष्ठितं भवति। ब्रह्मणा, विष्णुना, रुद्रेण, वा अन्येनापि, लिङ्गप्रतिष्ठां विहाय स्वस्थानं स्वकर्म च आचरन्ति। किं बहुना? लिङ्गस्यैव प्रतिष्ठा कारणं, यत् शिवेनापि जगन्नाथेन लिङ्गं प्रतिष्ठापितम्। तस्मात् प्रयत्नेन लिङ्गं वा परमेश्वरमूर्तिं वा अत्र वा परत्र वा सुखार्थं स्थापयेत्। किं तद् लिङ्गं यदुच्यते? कथं वा महेश्वरः लिङ्गधारी? कथं लिङ्गभावं प्राप्नोति? किमर्थं च शिवः लिङ्गरूपे पूज्यते? लिङ्गं तु अव्यक्तं त्रिगुणसम्भूतं, अनाद्यन्तं, जगतः कारणं परं। तदेव मूलप्रकृतिः माया, यदाकाशस्वरूपा; तस्मात् सर्वं स्थावरजङ्गमं जगत् उत्पन्नम्। तत्रैव अशुद्धं, शुद्धं, शुद्धाशुद्धं च त्रिविधं—तस्मात् शिवः, महेशः, रुद्रः, विष्णुः, च पितामहः ब्रह्मा उत्पद्यन्ते। तत्रैव भूतानि इन्द्रियाणि च जायन्ते, शिवाज्ञया च लीयन्ते। तस्मात् शिवः लिङ्गं, यतः लिङ्गस्याज्ञया सर्वं प्रवर्तते। तस्य आज्ञां विना किञ्चित् कर्म न सम्पद्यते, तत्रैव उत्पन्नस्य जगतः लयः अपि भवति। एवमेव तस्य लिङ्गभावः सिद्धः, न अन्यथा। लिङ्गं शिवशक्तिस्वरूपं, तयोः अधिष्ठानम्। तस्मात् तत्र शिवः अम्बया सह नित्यं पूजनीयः। लिङ्गं एव पीठं, देवी च, लिङ्गं एव साक्षात् महेश्वरः। तयोः पूजया उभयोरपि पूजनं भवति। वस्तुतः लिङ्गस्य न कश्चन देहः तयोः। तौ हि शुद्धौ, तयोः देहः केवलं कल्पितः। एषा एव परा शिवशक्ति परात्मा। यदा शक्तिः आज्ञां लभते, तदा चराचरं सर्वं सृजति। तस्य महिमा शतवर्षेण अपि न वर्णनीयः। यस्य मोहात् आदौ ब्रह्मा विष्णुश्च मुह्यन्ति, यदा त्रैलोक्यस्य प्रलयः प्राचीनकाले संप्राप्तः। तदा विष्णुः सलिलेषु शयानः, गाढनिद्रां गतः, अव्यग्रः आसीत्। तस्मिन्नन्तरे पितामहः ब्रह्मा तत्र आगतः। स तं पद्मनाभं शान्तं शयानं दृष्ट्वा, शम्भुमायया मोहितः, ब्रह्मा विष्णुम् इदं वचनम् अब्रवीत्। कोपेन माधवम् आहत्य, तं बोधयन् उवाच—"कः त्वम्? वद!" इति। तेन हस्तेन तीक्ष्णं प्रहृतः विष्णुः शीघ्रं प्रबुद्धः। उत्थाय शय्यायाः परमेठिनं दृष्ट्वा, हरिः अन्तः कोपं गूढ्वा, शान्तवत् इदं वचनम् उक्तवान्—"कुतः आगतः त्वम्, वत्स? किमर्थं व्याकुलः? वद।" एवं विष्णोः वचनं श्रुत्वा, स्वस्वामित्वसंकेतं श्रोतुं, रागद्वेषबद्धः ब्रह्मा पुनः अब्रवीत्—"किमर्थं मां 'वत्स' इति आचार्यः शिष्यं यथा संबोधयति, तथा संबोधयसि?" किं मां न जानासि प्रभुं, यस्य सृष्टिः एषा जगति? त्रिधा आत्मानं विभज्य, मया सृष्टं जगत् इदं धार्यते च। अहमेव लयं करोमि, मम विना अन्यः कश्चित् स्रष्टा नास्ति। इत्युक्ते, अक्षरः विष्णुः अपि ब्रह्माणं प्रत्युवाच—"अहमेव आदिस्रष्टा, संहारकर्ता, रक्षकश्च अस्य जगतः। त्वमपि मम शरीरे प्राचीनकाले अक्षरात् उत्पन्नः।" ममाज्ञया त्वं त्रिधा आत्मानं विभज्य, त्र्यंशं सृष्ट्वा, त्रिलोक्यं सृजसि, तानि धारयसि, अन्ते पुनः लयं गमयसि। त्वं नारायणं विश्वेश्वरं निर्मलम् अपि विस्मृत्य, मामपि, स्वजनकं, विस्मृत्य, मां तिरस्करोषि।