शिवपुराणम्

शृणुत, द्विजश्रेष्ठाः, धर्मस्य गूढं रहस्यं यथा शास्त्रे निर्दिष्टं प्रवक्ष्यामि। यः द्वादश लक्षैः संयुक्तः स पूर्णो ब्राह्मणः स्मृतः, शतसहस्रात् न्यूनं गायत्र्या यः जपेत्, स वेदकर्मणि तदुपयुञ्जीत। सप्त दिनानि नियम्य स्थित्वा ततः संन्यासं समाचरेत्; प्रातःकाले द्वादशसहस्रं त्यागिनः प्रणवस्य जपं कुर्यात्। प्रतिदिनं कालानुसारं जपक्रमेण वर्तेत; मासारम्भे च समाप्तौ च लक्षपञ्चाशत् जपं समाचरेत्। ततः काले गते पुनः विसर्जनं कुर्यात्; एवं कृत्वा दोषाः शम्यन्ते, अन्यथा रौरवं गच्छेत्। अतः धर्मकामः अर्थकामश्च यत्नेन प्रवर्तेत, नान्यथा। मोक्षकामो ब्राह्मणः सदा ब्रह्मविद्यां समाचरेत्। धर्मात् सम्पद्यते अर्थः, अर्थात् भोगः जायते, भोगात् वैराग्यम् उत्पद्यते; धर्मार्थाभ्यां लब्धं सुखं भुञ्जानात् वैराग्यम् जायते। परं तु अन्यथा लब्धेन भोगेन सङ्गः जायते। धर्मः द्विविधः प्रोक्तः—द्रव्यसम्भवः शरीरसम्भवश्च। द्रव्यं होमादिरूपं, शरीरं तीर्थस्नानादिकं। धनतः धनं लभ्यते, तपसा दिव्यं रूपम्। अकामः शुद्धिम् आप्नोति, शुद्ध्या ज्ञानम्—अत्र न संशयः। कृतयुगे तपः श्रेष्ठं, कलौ तु द्रव्यधर्मः प्रशस्यते। कृतयुगे ध्यानात् ज्ञानसिद्धिः, त्रेतायां तपसा, द्वापरे पूजया ज्ञानलाभः, कलौ तु प्रतिमापूजया। यथाऽस्ति पुण्यं पापं वा, तथैव फलं; द्रव्यशरीरभेदेन वृद्धिः, हानिः, नाशश्च। अधर्मः हिंसारूपः, धर्मः सुखरूपः; अधर्मात् दुःखं, धर्मात् सुखं लभ्यते। अयुक्ताचारात् दुःखं, युक्ताचारात् सुखं—इति विज्ञेयम्। अतः धर्मसंपादनाय प्रयत्नः कार्यः, भोगमोक्षयोः सिद्धये। यदि कश्चित् विद्वद्गृहस्थब्राह्मणस्य चतुर्वर्गस्य शतसंवत्सरं जीविकां प्रयच्छति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। सहस्रशः चान्द्रायणव्रतमाचरन् ब्रह्मलोकं लभते; क्षत्रियः सहस्रकुलानां जीविकां स्थापयेत्। देवाय दत्तं दानं, दशसहस्रज्ञानसंख्यया, ब्रह्मलोकदं स्मृतम्; एवं तद्यज्ञं इन्द्रलोकदं स्यात्। येन देवेन यज्ञो दत्तः, तस्य लोकमेव प्राप्नोति—इति वेदविदो वदन्ति। अल्पधनः तपसा शुद्धिं कुर्यात्। तीर्थयात्रया च तपसा च अक्षयम् आनन्दं लभते। धनस्य धर्म्योपार्जनं तु शृणु। ब्राह्मणः शुद्धया धनं सम्पादयेत्—यथायोग्यं दानग्रहणेन, यज्ञकर्तृत्वेन, न तु याच्ञया वा अत्यन्तक्लेशेन। क्षत्रियः बाहुबलात्, वैश्यः कृषिगोरक्षाभ्यां धर्मेण धनं सम्पाद्य, तदर्थं दानं कुर्वन्ति। ज्ञानप्राप्त्या सर्वेषां मोक्षः सिध्यति, गुरुप्रसादात्; मोक्षात् स्वरूपज्ञानं, ततो परमसुखम् अनुभूयते। एतत्सर्वं सत्सङ्गेनैव जनानां सम्पद्यते, द्विजाः। सर्वं धनं धान्यं गृहस्थेन दातव्यम्। यद् यद् वस्तु, फलम्, धान्यं वा, यदास्ति, तत् सर्वं ब्राह्मणाय दातव्यम्। जलं सदा दद्यात्, अन्नं च रोगार्ताय क्षुधिताय; क्षेत्रं, धान्यं, पक्तं चतुर्विधं च दद्यात्। यावद् दत्तं भोजनं भुज्यते, शृयते वा, तावदर्धं पुण्यस्य दातुः निःसंशयं लभ्यते। यो दानं गृह्णाति, स तपसा दानेन च पापात् शुद्धिं लभते; अन्यथा रौरवं गच्छति। धनं त्रिधा विभजेत्—धर्मवृद्धये, भोगाय, आत्मनश्च। नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च धर्मतः आचरितव्यानि। यः सिद्ध्यर्थी, स वृद्धि-भागं धनस्य संवर्धयेत्; भोगभागं यथामात्रं भुञ्जीत, सदा हितं चिन्तयन्। कृष्युत्पन्नस्य धनस्य दशमांशं पापशुद्धये दद्यात्; शेषेण धर्मादिकं कुर्यात्, अन्यथा रौरवं गच्छेत्। यदि तु दुष्टचेताः, नाशः निश्चितः; व्यापारवृद्धौ षष्ठांशं दद्यात् बुधः। शुद्धाय द्विजश्रेष्ठाय चतुर्थांशं दद्यात्, आपत्काले तु अर्धं दद्यात्। यत् दानम् अयुक्तं, दुःसाध्यं च, तद् समुद्रे निक्षिपेत्; यथायोग्यं दानं कुर्वीत भोगाय यशसाय च। यद् यद् याच्यते, तद् यथाशक्ति दद्यात्; अदत्ते पुनर्जन्मनि ऋणी भवति। पण्डितः परदोषं न स्तौयात्; विशेषतः ब्राह्मणस्य श्रुतदृष्टं न वदेत्। विद्वान् कदापि न वदेत् येन कस्यचित् मनसि कोपः जायते; सन्ध्यायां चाग्निहोत्रं कुर्वीत श्रेयःसिद्धये। अशक्तः सन्, काले वा, सूर्याय वह्नये वा यथाविधि, तण्डुलं, धान्यं, घृतं, फलम्, मूलं वा जुहुयात्। पक्तं चोदनं पात्रे सम्यक् विधिना पाचयेत्; नास्ति चेत् हविर्द्रव्यं, तर्हि मुख्यं होमं कुर्वीत। एषा नियमितः सन्ध्योपासना, या नित्यकर्मेति विद्वद्भिः कथ्यते; अथवा केवलं जपं, सूर्योपासनां वा कुर्यात्। एवम् आत्महितकामः, अर्थकामश्च, यथाशास्त्रं आचर्येत; ब्रह्मयज्ञपरः, देवपूजानिष्ठश्च सदा तदाचरेत्। ये च सदा वह्निपूजायां, गुरुपूजायां, ब्राह्मणतर्पणे च प्रवृत्ताः, ते सर्वे स्वर्गभागिनः भवन्ति।