शिवपुराणम्

एवं भगवन्तं स्वयंज्योतिष्कं रुद्रं च, सर्वविनाशनं, वयं पूजयामः—यः सर्वज्ञानकर्मेन्द्रियाणां च, मनसो बुद्धेः क्रियाणां च, स्वामी अस्ति। सदा धर्मे, ज्ञानस्य, भोगस्य, मोक्षस्य च प्रेरणा कार्यणीया; एवं बुद्ध्या तत्त्वं चिन्तयन्, नूनं ब्रह्म सम्प्राप्नोति। एवं च, ब्राह्मण्यसिद्धये, नित्यं जपः कर्तव्यः। श्रेष्ठः ब्राह्मणः प्रातःकाले सहस्रं जपेत्; अन्ये तु शक्त्यनुसारं, मध्याह्ने शतं जपेयुः, सायाह्ने द्वादशवारं जपेत्, अष्टशिखाभिः सहितम्। मूलाधारात् आरभ्य, द्वादशान्तं यावत्, ब्रह्मविष्णुशिवजीवपारमेश्वरान्, ज्ञानेश्वरान् चिन्तयेत्। बुद्ध्या ब्रह्मणि संयोगेन ‘सोऽहम्’ इति ध्यानपूर्वकं जपं कुर्यात्, शिखारन्ध्रात् बहिरपि तान् चिन्तयन्। महत्तत्त्वादारभ्य, शरीरं सहस्रधा ज्ञेयं; तत्र प्रतिविभागं जपः क्रमेण कार्यः। जीवात्मानं परमात्मना संयोगयेत्—एष जपस्य सारः उच्यते। शरीरं शतदशाधिकं, अष्टशिखाभिः शोभितम्, परिगण्यते। एवं जपक्रमेण मन्त्रजपः प्रसिद्धः; सहस्रं ब्रह्मणः, शतं तुन्द्रस्य इति कीर्त्यते। अन्यतत्त्वेभ्यः आत्मनः रक्षार्थं ब्रह्मणः गर्भे जन्म लभ्यते; सदा सूर्याभिमुखः एवं आचरेत्। यः द्वादशलक्षसंयुक्तः स्यात्, सः पूर्णब्राह्मणः उच्यते; शतसहस्रात् न्यूनगायत्रीजपः वेदकर्मसु प्रयुज्यते। सप्ताहं नियम्य, ततः संन्यासं कुर्यात्; प्रातःकाले द्वादशसहस्रं संन्यासी प्रणवं जपेत्। दिनैः दिनैः कालानुगमेन, मासारम्भे अथवा समाप्तौ, लक्षपञ्चाशत् जपः कार्यः। तदनन्तरं कालगतौ, पुनः प्रेषणं कुर्यात्; एवं दोषः शम्यते, अन्यथा रौरवं गच्छेत्। तस्मात् धर्मार्थकाम्यः प्रयत्नं कुर्यात्, अन्यथा न; ब्राह्मणः मोक्षकामी सदा ब्रह्मविद्यां आचरेत्। धर्मात् अर्थः, अर्थात् कामः, कामात् वैराग्यं जायते; धर्मार्थसम्भूतभोगात् वैराग्यं प्रसूयते। प्रतिकूलभोगात् सङ्गः जायते; धर्मः द्विविधः—द्रव्यसम्भूतः शरीरसम्भूतश्च। द्रव्यं यज्ञादिरूपेण, शारीरं तीर्थस्नानादिना; धनात् धनं प्राप्यते, तपसा दिव्यं रूपं लभ्यते। निःस्पृहः शुद्धिम् आप्नोति, शुद्ध्या ज्ञानं—न संशयः। कृतयुगे तपः श्रेष्ठं, कलौ द्रव्यधर्मः। कृतयुगे ध्यानात् ज्ञानसिद्धिः, त्रेतायां तपसा, द्वापरे पूजया ज्ञानलाभः, कलौ प्रतिमापूजनात्। यद् यत् पुण्यं पापं वा, तस्य तादृशं फलम्; द्रव्यशरीरभेदेन वृद्धिः, हानिः, नाशश्च। अधर्मः हिंसान्वितः, धर्मः सुखरूपः; अधर्मात् दुःखम्, धर्मात् सुखम्। विपरीताचरणेन दुःखं, सम्यकाचरणेन सुखम्; तस्मात् धर्मार्जनं यत्नेन कार्यम्, भोगमोक्षार्थम्। शतवर्षं चतुर्वर्गसमेतं विदुषां ब्राह्मणकुलं जीविकया यः पालयति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। सहस्रचन्द्रायणव्रतानां पालनं ब्रह्मलोकदायकं; क्षत्रियः सहस्रकुलजीविकां स्थापयेत्। देवदत्तं दानं ज्ञानदशसहस्रसंख्यया ब्रह्मलोकदायकम्, तदिन्द्रलोकदायकमपि उच्यते। यस्य देवस्य दानं दीयते, तस्य लोकं प्राप्नोति—इति वेदविदः वदन्ति; यो धनहीनः, सः सदा तपसा शुद्धिं कुर्यात्। तीर्थयात्रया तपसा च अक्षयम् आनन्दं प्राप्नोति; धर्मयुक्तं अर्थार्जनं वक्ष्यामि। ब्राह्मणः शुद्धया अर्थं सम्पादयेत्—यथायोग्यदानेन, यज्ञकर्तृत्वेन, न च भीक्षया नातिक्लेशेन। क्षत्रियः बाहुबलात्, वैश्यः कृषिगोरक्ष्यादिना, धर्मेण सम्पादितं धनं दद्यात्। ज्ञानलाभात् मोक्षः सर्वेषां, गुरुप्रसादात्; मोक्षात् स्वस्वरूपसाक्षात्कारः, तत्र परमानन्दः अनुभूयते। सर्वमिदं सत्सङ्गेन जायते, द्विजश्रेष्ठाः; गृहस्थः सर्वं धनं, धान्यं, अन्यानि च दद्यात्। यानि किञ्चित् वस्तूनि, फलानि, धान्यानि च, तानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः हितकाम्यः दद्यात्। जलं सदा दद्यात्, अन्नं च, क्षुधारोगनाशनाय; क्षेत्रं, धान्यं, पक्तं, चतुर्विधं च। यावत् दत्तं अन्नं भुज्यते, शृणुते च, तावत् कालं दातारः अर्धपुण्यभागं लभन्ते—न संशयः। दानग्रहणेन पापशुद्धिः दानतपसा भवति; अन्यथा रौरवं गच्छेत्। त्रिधा वित्तं विभजेत्—धर्मवृद्धये, भोगाय, आत्मन्यपि; नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च धर्मेण आचरितव्यम्। सिद्ध्यर्थी वित्तवृद्धये भागं विनियोजयेत्; भोगं यथालाभं, भागतः एव, हिताय च। कृषिजातवित्तस्य दशमांशः पापशुद्धये दीयेत; शेषेण धर्मादिकं कुर्यात्, अन्यथा रौरवं गच्छेत्। यदि दुष्टचेताः स्यात्, विनाशः निश्चितः; व्यापारवृद्धौ तु षष्ठांशं दद्यात् पण्डितः। एवं शास्त्रवचनानुसारं धर्मज्ञानमोक्षमार्गः, जपदानकर्मणां विधिः, जीविकाविधानं च, सुस्पष्टं प्रतिपादितम्।