शिवपुराणम्

द्विजोत्तमः, संध्योपासनस्य विधिं श्रुणु। गायत्रीमन्त्रस्य जपान्ते, जलं पूर्वदिशायां चोर्ध्वं क्षिपेत्; मन्त्रसहितं एकं अर्घ्यं मध्यस्थे सूर्याय समर्पयेत्। ततः सायं सूर्यास्तसमये, भूमौ पश्चिमाभिमुखः उत्तोल्य अर्घ्यं दद्यात्; प्रातःकाले च मध्याह्ने च अर्घ्यं अङ्गुलिभिः समर्पयेत्। अङ्गुल्यन्तरालात् सूर्यं लम्बमानं पश्येत्; ततो आत्मनं प्रदक्षिणं कृत्वा, शुद्धं आचमनं कुर्यात्। यदि सायं संध्या कालातीतं क्रियते, सा निष्फला भवति; कालभ्रष्टं कर्म दिवसं गतं अनन्तरं 'कालिकं' इति कथ्यते। दिवसं गतं अनन्तरं, गायत्रीमन्त्रं प्रतिदिनं शतम् अनुक्रमेण जपेत्; प्रतिबिम्बकालः अतीतः चेत्, गायत्रीमन्त्रं लक्षं जपेत्। मासातीतं अनन्तरं, नित्यं उपनयनं पुनः कुर्यात्—ईशः, गौरी, गुहः, विष्णुः, ब्रह्मा, इन्द्रः, यमः। एवं, एतेषां देवतानां रूपाणि सम्पूज्य, ब्रह्मणे समर्प्य, शुद्धं आचमनं कुर्यात्। पवित्रस्थलस्य दक्षिणे, मठे वा मन्त्रशाले वा, ज्ञानी साधु कुर्यात्; तत्र, देवालये वा गृहे अपि, निश्चिते स्थले। सर्वदेवान् प्रणम्य, स्थिरचित्तः स्थिरासनः प्रथमं प्रणवं जपेत्, ततः गायत्रीमन्त्रं पाठयेत्। जीव-ब्रह्मैक्यविषयं ज्ञात्वा, त्रिलोककर्ता, धारकः, अक्षरः प्रणवं जपेत्। संहारकर्ता रुद्रः, स्वप्रकाशः, तं वयं उपास्महे; ज्ञानकर्मेन्द्रियाणां च मनबुद्ध्यादिकर्मणाम् अपि। सदा धर्मे, ज्ञाने, भोगे, मोक्षे प्रेरयेत्; एवं बुद्ध्या अर्थं चिन्तयन्, नूनं ब्रह्म प्राप्नोति। अथवा, ब्राह्मण्यसिद्ध्यर्थं प्रतिदिनं जपेत्; श्रेष्ठब्राह्मणः प्रातःकाले सहस्रं जपेत्। अन्ये, यथाशक्ति, मध्याह्ने शतं जपेत्; सायं द्वादशवारं जपेत्, अष्टशिखान्वितं ज्ञात्वा। मूलस्थानात् आरभ्य, द्वादशान्तपर्यन्तं, ब्रह्मा, विष्णु, शिवः, जीवः, परमेश्वरः—ज्ञानाधिपान् चिन्तयेत्। बुद्ध्या ब्रह्मणि एकीकृत्य, 'सोऽहम्' इति चिन्तनं कृत्वा जपेत्; शिरसि ब्रह्मरन्ध्रात् शरीरात् बहिः अपि एतान् ध्यानयेत्। महत्प्रinciple आरभ्य, शरीरं सहस्रगुणं; प्रत्येकं एकवारं जपेत्, क्रमशः अनुवर्त्य। जीवात्मानं परमात्मनि एकीकुर्यात्; एषा जपस्य सारता उच्यते। शरीरं शतदश दशाधिकं, अष्टशिखाभूषितं कथ्यते। एवं जपक्रमेण मन्त्रजपः ज्ञायते; सहस्रं ब्रह्मणः, शतं इन्द्रस्य इति। अन्यतत्त्वात् आत्मरक्षणाय, ब्रह्मयोने जन्म; सूर्याभिमुखः सदा एवम् आचरेत्। यः द्वादशलक्षजपेन संयुक्तः, स पूर्णब्राह्मणः इति कथ्यते; शतलक्षात् न्यूनं गायत्रीं वेदकार्ये प्रयुञ्जीत्। सप्तदिनान् नियमं पाल्य, ततः संन्यासं कुर्यात्; प्रातःकाले द्वादशसहस्रं संन्यासिनः प्रणवं जपेत्। प्रतिदिनं, कालक्रमेण, एवं जपेत्; मासारम्भे मासातीतं अनन्तरं, एकलक्षपञ्चसहस्रं जपेत्। ततः कालातीतं अनन्तरं, पुनः प्रेषणं कुर्यात्; एवं दोषाः शम्यन्ते, अन्यथा रौरवम् गच्छेत्। अतः धर्मार्थकाम्यः प्रयत्नं कुर्यात्; अन्यथा न। ब्राह्मणः मोक्षकाम्यः सदा ब्रह्मविद्यां साधयेत्। धर्मात् अर्थः, अर्थात् भोगः, भोगात् वैराग्यः; धर्मार्थसम्पादितेन भोगेन वैराग्यं जायते। विपरीतेन भोगेन आसक्तिः उत्पद्यते; धर्मः द्विविधः—द्रव्यात्मकः, शारीरात्मकः। द्रव्यात्मकः—होमादिरूपः; शारीरात्मकः—तीर्थस्नानादिकः। धनात् धनं प्राप्यते; तपसा दिव्यरूपः। निष्कामः शुद्धिं प्राप्नोति; शुद्ध्या ज्ञानं—नात्र संशयः। कृतयुगे तपः श्रेष्ठम्; कलौ द्रव्यधर्मः। कृतयुगे ध्यानज्ञानसिद्धिः; त्रेतायां तपसा; द्वापरे पूजया ज्ञानम्; कलौ मूर्तिपूजया। यत् पुण्यं वा पापं वा, तद्वत् फलम्; द्रव्य-शरीरभेदेन वृद्धिः, क्षयः, नाशः। अधर्मः हिंसारूपः; धर्मः सुखरूपः। अधर्मात् दुःखम्; धर्मात् सुखम्। ज्ञानसत्त्वे अपि कुटिलाचारात् दुःखम्, समाचारात् सुखम्—एवं ज्ञात्वा, धर्मार्जनं साधयेत्, भोगमोक्षप्राप्त्यर्थम्। यदि विद्वद्ब्राह्मणस्य, कुटुम्बवत् चतुर्व्यः जीविकां शतवर्षं यः ददाति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। चन्द्रायणव्रतं सहस्रवारं आचर्य, ब्रह्मलोकं प्राप्नोति; क्षत्रियः सहस्रकुटुम्बानां जीविकां स्थापयेत्। देवपूजायां दानं, ज्ञानं दशसहस्रं, ब्रह्मलोकं ददाति; इन्द्रलोकं अपि तत् कर्म ददाति। यस्य देवस्य दानं, तस्य लोकः प्राप्यते—एवं वेदविदः वदन्ति; धनहीनः सदा तपसा शुद्धिं कुर्यात्। तीर्थयात्रया तपसा च, अक्षयसुखं प्राप्यते; अधुनाऽहं धर्मार्थसम्पादनं विस्तरेण वक्ष्यामि। ब्राह्मणः शुद्धमार्गेण धनं सम्पादयेत्—यत्नेन दानग्रहणेन, यज्ञकर्मणि, न तु याच्ञया अथवा अतिक्लेशेन। क्षत्रियः बाहुबलात्, वैश्यः कृषिगोरक्ष्यादिना, धर्मेण सम्पादितं धनं दत्त्वा सिद्धिम् आप्नोति।