शिवपुराणम्

पश्चिमदिशि एकविंशतिः षड् रूपाणि शिवार्चनं कृत्वा, ततः उत्तरदिशि वैकुण्ठस्य पूजनं विधायेत्। तत्र प्रथमवृत्ते वासुदेवं पुरतः स्थाप्य पूजनीयः, दक्षिणभागे अनिरुद्धः, पश्चात् पश्चिमदिशि प्रद्युम्नः पूज्यः। सौम्ये उत्तरदिशि शङ्कर्षणः अनन्तरं पूज्यः, अथवा तयोः स्थानपरिवर्तनं कर्तुं शक्यते। एषः प्रथमवृत्तः कथ्यते, तस्य अनन्तरं द्वितीयवृत्तः शुभः। तत्र मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, रामः, अन्यः, कृष्णः, भवः, अश्वमुखः च पूजनीयाः। तृतीयवृत्ते पूजायां पूर्वदिशि नारायणरूपस्य पूजनं कर्तव्यम्, दक्षिणदिशि यमायुधस्य यत्राविघ्नं यज्ञः विधेयः। पश्चिमदिशि पाञ्चजन्यशङ्खस्य पूजनं, उत्तरदिशि शार्ङ्गधनुषः पूजनं विधायेत्। एवं त्रीणि वृत्तानि कृत्वा, साक्षाद् हरिं विश्वं परमं पूजनीयम्। सदा महाविष्णुं नित्यं विष्णुं साकारं पूजेत्; चतुर्व्यूहानां क्रमेन विष्णोः चतुर्विधरूपाणि पूज्याः, तेषां च चतुरशक्तयः क्रमशः पूजनीयाः। पूर्वदिशि प्रभा पूज्येत, दक्षिणपश्चिमे सरस्वती, उत्तरपश्चिमे गानम्बिका, उत्तरदिशि लक्ष्मी, पश्चिमदिशि रौद्री। एवं भानु आदि रूपाणि तेषां शक्तिभिः सह अविच्छिन्नं पूज्येत, ततः तस्मिन्नेव वृत्ते लोकनाथाः पूजनीयाः। इन्द्रः, अग्निः, यमः, निरृतिः, वरुणः, वायुः, सोमः, कुबेरः, ईशानः च अनुक्रमेण पूज्याः। एवं चतुर्थवृत्तस्य विधिवत् पूजनं कृत्वा, पश्चात् महेशस्य आयुधानि बहिः पश्चिमदिशि पूजनीयानि। पूर्वदिशि ईशानस्य त्रिशूलः पूज्यः, इन्द्रदिशि वज्रः, अग्निदिशि परशुः, दक्षिणदिशि बाणः पूज्यः। दक्षिणपश्चिमे खड्गः, वरुणदिशि पाशः, वायुदिशि अंकुशः, उत्तरदिशि पिनाकधनुः पूज्यः। पश्चिमाभिमुखे उग्रक्षेत्रपालः पूज्यः; पञ्चमवृत्तस्य पूजनं समाप्त्वा बहिः पूजायाम्। सर्ववृत्तदेवताः वा पञ्चमवृत्ते महोक्षः पुरतः मातृभिः सह पूज्यः। ततः सर्वदैवतवंशाः सर्वत्र पूजनीयाः—आकाशवासी, ऋषयः, सिद्धाः, दानवाः, यक्षाः, राक्षसाः च। अनन्तादि नागराजाः तेषां कुलोत्पन्नाः नागाः, डाकिन्यः, भूताः, वेतालाः, प्रेताः, भैरवाधिपाः पूज्याः। अन्ये पातालवासी विविधवंशोत्पन्नाः, नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, सरांसि च पूज्यन्ते। पशवः, पक्षिणः, वृक्षाः, कीटाः, अन्ये लघुजीवाः, विविधरूपाः मनुष्याः, लघुवंशीयाः पशवः च पूजनीयाः। ब्रह्माण्डावस्थितलोकाः, ततः बहिर्ब्रह्माण्डसंख्या, अनन्ताण्डानि, लोकाः तेषां अधिपैः सह पूज्यन्ते। ब्रह्माण्डधारकाः रुद्राः दशदिशासु संस्थिताः; यद् गौडम्, यद् मैमेयम्, यद् शक्तम्, तद् अपि पूज्येत। यद् वाक्यार्थरूपं, चेतनम् वा अचेतनम् वा, सर्वं सामान्यतः विज्ञाय शिवार्थे पूजनीयम्। सर्वे समाहितहस्ताः, स्मिताननाः, सदा स्नेहपूर्णदृष्ट्या भगवान् देव्या च पश्यन्ति। एवं आवरणपूजनं विचलनशमनार्थं कृत्वा, पुनः देवेश्वरस्य पूजनं कुर्यात्, अक्षरमन्त्रं च जपेत्। ततः शिवाय देव्यै च महाहुतिं समर्पयेत्, शुद्धां रम्यां अमृतसदृशीं, सुयोजितां, उत्तमद्रव्यैः अलङ्कृतां। मुख्यनैवेद्यं द्वात्रिंशद्विधं, अल्पं तदन्यत्; यथाशक्ति श्रद्धया तानि निर्माय समर्पयेत्। ततः आचमनीयं, ताम्बूलं, दीपार्चनं, अन्यानि कर्माणि विधाय शेषपूजनं संपूर्णं कुर्यात्। सर्वोत्तमभोग्यद्रव्याणि एव समारम्भ्य, साधकः यः समर्थः स्यात्, तेन न कदाचित् कृपणता वा कपटता कर्तव्या। सत्पुरुषेषु उक्तम्—यः कपटी, प्रमादी, द्विविधकर्मकर्ता, तस्य इच्छितं कर्म न फलं ददाति। अतः प्रमादं परित्यज्य, पूर्णतया यत्नं कृत्वा, इच्छितं कर्म फलं प्राप्तुम् अभिलषन् कुर्यात्। एवं पूजनं समाप्त्वा, भक्त्या भगवान् देव्या च प्रणम्य, मनः स्थिरीकृत्य स्तोत्रं पठेत्। स्तोत्रान्ते पञ्चाक्षरं मन्त्रं सहस्रं अष्टं च उत्साहेन जपेत्। मन्त्रं गुरुम् च पूज्य, ततः यथाक्रमं सभ्याः श्रद्धया पूजनीयाः। भगवतः सर्वावरणैः सह नमस्कारं कृत्वा, मण्डलं कर्मद्रव्याणि गुरवे दद्यात्। अथवा सर्वं यथाक्रमं शिवभक्ताय दद्यात्, अथवा शिवतीर्थे शिवाय एव समर्पयेत्। अथवा शिवाग्नौ सप्ताहुतिं समर्प्य, आवरणदेवताः विधिवत् पूज्येत। एष योगेश्वरः त्रैलोक्ये सुप्रसिद्धः; पृथिव्यां अन्यः यज्ञः न विद्यते। एतेन कर्तव्यं किमपि न विद्यते; लौकिकं वा पारलौकिकं फलं लभ्यते। नियतिः नास्ति—‘एतत् फलं, तत् न’ इति; यद् उत्तमं शुभरूपं, तस्माद् उत्तमं साधनम्। एतत् वाच्यं न शक्यं—यद् अत्र पूज्यते, कल्पतरुसदृशं तद् फलम् यथायोग्यं ददाति।