शिवपुराणम्

प्रसूति, आकूति, ख्याति, सम्भूति, धृति, स्मृति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, देवमाता च अरुन्धती च—एता सर्वाः पतिव्रता महाभाग्ययुक्ताः शिवपूजननिरता, शोभनरूपसमन्विताश्च सन्ति। एतासां पूजनं कर्तव्यम्। ततः प्रथमविवरे चतुर्वेदाः पूजनीयाः, द्वितीयविवरे इतिहासाः पुराणानि च पूजनीयानि। तृतीयविवरे तु वेदाङ्गपूर्वकाः धर्मशास्त्राः, सर्वविद्याशाखाः सर्वत्र पूजनीयाः। पूर्वतो मुखेन, यथेष्टं, अष्टधा वा चतुर्धा वा विभागेन वेदादीनां पूजनं सर्वत्र करणीयम्। एवं ब्रह्माणं त्रिविवरसंयुक्तं पूज्य, दक्षिणदिशि तस्य रुद्रं तस्य विवरसंयुक्तं पूजयेत्, ततः पश्चिमदिशि च। तत्र ब्रह्मणः षड्विधरूपाणि प्रथमविवरं मन्यन्ते, द्वितीयविवरे तु विद्यापतिसंयुक्तानि पूजनीयानि। तृतीयविवरे तु विशेषोऽस्ति—पूर्वादिदिशानुसारं तस्य चत्वारि रूपाणि पूजनीयानि। पूर्वदिशि गुणत्रयसंपन्नं शिवं पूजयेत्, दक्षिणदिशि रजोगुणयुक्तं स्रष्टारं ब्रह्माणं भवस्वरूपेण पूजयेत्। पश्चिमदिशि तमोगुणसमन्वितं हरं संहारकरं पूजयेत्, सौम्यायां उत्तरदिशि सत्त्वगुणप्रधानं विष्णुं मृडरूपेण लोकनाथं सुखदं पूजयेत्। एवं पश्चिमदिशि षड्विंशतिरूपाणि शिवस्य पूज्य, ततः उत्तरदिशि वैकुण्ठं पूजयेत्। तत्र वासुदेवं पुरतः प्रथमविवरे पूजयेत्, दक्षिणेऽनिरुद्धं, पश्चात्प्रद्युम्नं, सौम्यायामुत्तरायां शेषतः सङ्कर्षणम्। एते द्वौ परस्परं विन्यस्यापि पूजनीयौ, एष प्रथमविवरः, द्वितीयविवरः शुभः। तत्र मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, राम, अन्यः, कृष्ण, भव, अश्वमुखश्च पूजनीयाः। तृतीयविवरे पूर्वभागे नारायणं पूजयेत्, दक्षिणदिशि यमायुधं यत्र निरोधो नास्ति तत्र हविर्देयम्। पश्चिमदिशि पाञ्चजन्यशङ्खं पूजयेत्, उत्तरदिशि शार्ङ्गधनुः पूजयेत्। एवं त्रिविवरसंयुक्तं हरिं विश्वाख्यं परं पूजयेत्। सदा महाविष्णुं नित्यं विष्णुं साकारं पूजयेत्। चतुर्व्यूहक्रमेण चतुर्धा विष्णोः रूपाणि पूजयित्वा तेषां शक्तीः क्रमशः पूजयेत्। पूर्वदिशि प्रभां पूजयेत्, नैऋत्यां सरस्वतीं, वायव्यां गणाम्बिकां, उत्तरदिशि लक्ष्मीं, पश्चिमदिशि रौद्रीं पूजयेत्। एवं भान्यादिरूपाणि तेषां शक्तीश्च पूजयित्वा, तस्मिन्नेव विवरे लोकपालान् पूजयेत्—इन्द्र, अग्नि, यम, निरृति, वरुण, वायु, सोम, कुबेर, ईशानान् च क्रमशः पूजयेत्। एवं चतुर्थविवरं विधिवत् पूजयित्वा, पश्चिमदिशि महेशस्य आयुधानि बहिः पूजयेत्। पूर्वदिशि ईशानस्य त्रिशूलं, इन्द्रदिशि वज्रं, अग्निदिशि परशुं, दक्षिणदिशि बाणं पूजयेत्। नैऋत्यदिशि खड्गं, वरुणदिशि पाशं, वायुदिशि अंकुशं, उत्तरदिशि पिनाकं धनुः पूजयेत्। पश्चिमाभिमुखं तीक्ष्णं क्षेत्रपालं पूजयेत्, पञ्चमविवरपूजनं कृत्वा बहिः पूजयेत्। सर्वसम्बद्धविवरदेवताभ्यो बहिः, वा पञ्चमविवरे, महोक्षं मातृगणैः सह पुरतः पूजयेत्। ततः दिव्यवर्गाः सर्वत्र पूजनीयाः—गगनवासिनः, ऋषयः, सिद्धाः, दानवाः, यक्षाः, राक्षसाश्च। अनन्ताद्याः नागराजानः, तेषां कुलोत्पन्नाः सर्पाश्च, डाकिन्यः, भूताः, वेतालाः, प्रेताः, भैरवमुख्याश्च पूजनीयाः। अन्ये पातालवासिनः, नानावंशसम्भूताः, नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, सरांसि च पूजनीयानि। पशवः, पक्षिणः, वृक्षाः, कीटाः, अन्ये च लघुवर्गीयाः, नानारूपमानवाः, लघुवंशीयमृगाश्च पूजनीयाः। ब्रह्माण्डान्तर्गतलोकाः, तद्बहिर्बहूनि ब्रह्माण्डानि, अनन्ताण्डानि, लोकाः, तेषां च पतयः पूजनीयाः। रुद्राः दशसु दिशासु ब्रह्माण्डधारकाः प्रतिष्ठिताः; यत्किमपि गौडं, मैमेयं, शाक्तं च, तदपि पूजनीयम्। यद्वाक्यार्थरूपं चेतनाचेतनं वा, सर्वमपि सामान्येन विज्ञाय, शिवस्य पार्श्वे पूजयेत्। सर्वे समाहिताः, अञ्जलिपुटप्रणताः, प्रसन्नवदनाः, सदा भगवन्तं देवीं च स्नेहेन पश्यन्ति। एवं चित्तविक्षेपशमनार्थं आवरणपूजनं कृत्वा, पुनः देवदेवं पूजयेत्, अक्षरं मन्त्रं जपेत्। ततो भगवान् शिवं पार्वत्याश्च महाहविर्दद्यात्—शुद्धं सुन्दरं च अमृतकल्पं, सुशोभनद्रव्यसंस्कृतं च। प्रधानं नैवेद्यं द्वात्रिंशद्भागविभागेन कल्पितं, लघु तु न्यूनभागेन; यथाशक्ति श्रद्धया च तानि निर्माय, सम्यगर्पयेत्। ततोऽचमनीयं, ताम्बूलं, दीपार्चनादिकं च दद्यात्, शेषकर्माणि च समापयेत्। सर्वेषां भोक्तृद्रव्याणां उत्तमानि एव कल्पनीयानि; समर्थभक्तः कदापि कदर्यतां, छलेन वा नाचरेत्। यः छलयुक्तः, आलस्ययुक्तः, द्विविधकर्मा, तस्य काम्यकर्म न सिध्यति, इति साधुषु प्रसिद्धम्। तस्मात् सर्वमालस्यं परित्यज्य, सम्यक् प्रवृत्त्या, काम्यकर्माणि कर्तव्यानि, इच्छता फलं प्राप्नुयात्।