शिवपुराणम्

सप्त सप्तकानि बहिः सर्वतः स्थितानि, यत्र ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, सर्पाः, अप्सरसां समूहः च विराजन्ति। ग्रामाध्यक्षाः, यक्षाः, दानवाः, अश्वाः, छन्दःसमूहः सप्तधा, वालखिल्याः अपि तत्र पूजनीयाः। तृतीयविवृत्यां सूर्यं सम्पूज्य, तदनन्तरं ब्रह्माणं त्रिविवृत्यसहितं पूजयेत्। पूर्वदिशि हिरण्यगर्भः, दक्षिणे विराजः, पश्चिमे कालः, उत्तरदिशि पुरुषः पूजनीयः। हिरण्यगर्भः आद्यः, ब्रह्मा पद्मनिभः, कालः अञ्जनसदृशः, पुरुषः स्फटिकसदृशः इति। रजस्, तमस्, सत्—एतेषां त्रिगुणसम्पन्नाः चत्वारः, आद्यविवृत्यां स्थिताः। द्वितीयविवृत्यां, पूर्वाद्यः सनत्कुमारः, ततः सनकः, सनन्दः, सनातनः—एतेषां क्रमशः पूजनं कुर्यात्। तृतीयविवृत्यां, तदनन्तरं, अष्टप्रजापतयः पूजनीयाः; तेषां पूर्वदिशि त्रयः, पूर्वादि पश्चिमपर्यन्तं क्रमशः पूजनीयाः। दक्षः, रुचिः, भृगुः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, कश्यपः, वसिष्ठः—एते प्रजापतयः ख्याताः; तेषां पत्न्यः अपि तैः सह उचितक्रमेण पूजनीयाः। प्रसूति, आकूति, ख्याति, सम्भूति, धृति, स्मृति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, देवमाता, अरुन्धती—एताः सर्वाः शिवपूजननिरता, सुमुख्यः, शोभनाः च। प्रथमविवृत्यां चत्वारः वेदाः पूजनीयाः; द्वितीयविवृत्यां इतिहासाः पुराणानि च। तृतीयविवृत्यां, वेदाङ्गपूर्वकं धर्मशास्त्राणि, सर्वविद्याः सर्वत्र पूजनीयाः। पूर्वादि वेदादीन्, इच्छानुसारं, अष्टधा वा चतुर्धा वा, सर्वत्र पूजयेत्। एवं ब्रह्माणं त्रिविवृत्यसहितं सम्पूज्य, दक्षिणे ततो रुद्रं तस्य विवृत्यसहितं, पश्चात् पश्चिमे पूजयेत्। तस्य षड्भेदाः ब्रह्मरूपाः प्रथमविवृत्यां, द्वितीयविवृत्यां ज्ञानेश्वरसमूहः। तृतीयविवृत्यां, चत्वारः रूपाणि पूजनीयानि—पूर्वादि क्रमशः। पूर्वदिशि त्रिगुणसम्पन्नः शिवः; दक्षिणे रजोगुणयुक्तः ब्रह्मा भवरूपेण; पश्चिमे तमोगुणयुक्तः अग्निः हररूपेण; उत्तरदिशि सतोगुणयुक्तः विष्णुः मृदरूपेण, सुखदः जगदीश्वरः। पश्चिमदिशि षड्विंशतिः शिवरूपाणि पूजयित्वा, उत्तरदिशि वैकुण्ठं पूजयेत्। अग्रे वासुदेवः प्रथमविवृत्यां पूजनीयः; दक्षिणे अनिरुद्धः, पश्चिमे प्रद्युम्नः; उत्तरदिशि शङ्कर्षणः, वा तयोः परस्परं पूजनं; एषा प्रथमविवृतिः, द्वितीयविवृतिः शुभा। मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, रामः, अन्यः, कृष्णः, भवः, अश्वमुखः च। तृतीयविवृत्यां, पूर्वभागे नारायणरूपे पूजनं; दक्षिणदिशि यमास्त्रं यत्र विघ्नरहितं, तत्र यज्ञं; पश्चिमे पाञ्चजन्यशङ्खः पूजनीयः; उत्तरदिशि शार्ङ्गधनुः; एवं त्रिविवृत्यां विष्वं हरिं साक्षात् पूजयेत्। सदा महाविष्णुं नित्यं विष्णुं साकारं पूजयेत्; चतुर्व्यूहानुसारं चतुर्विधं विष्णुरूपं पूज्यं, तदनन्तरं तेषां चतुर्भिः शक्तिभिः क्रमशः पूजनं कुर्यात्। पूर्वदिशि प्रभा, दक्षिणपश्चिमे सरस्वती, उत्तरपश्चिमे गणाम्बिका, उत्तरदिशि लक्ष्मी, पश्चिमे रौद्री च। एवं भानुप्रभृतिरूपाणि तेषां शक्त्यः अनवच्छिन्नं पूज्याः; तदनन्तरं तत्रैव विवृत्यां लोकनाथाः पूजनीयाः। इन्द्रः, अग्निः, यमः, निरृति, वरुणः, वायुः, सोमः, कुबेरः, ईशानः च क्रमशः पूजनीयाः। चतुर्थविवृत्यां विधिवत् पूज्यं कृत्वा, पश्चात् महेशस्यास्त्राणि पश्चिमे बहिः पूजनीयानि। ईशानस्य त्रिशूलं पूर्वदिशि; इन्द्रदिशि वज्रः; अग्निदिशि परशुः; दक्षिणदिशि बाणः। दक्षिणपश्चिमे खड्गः; वरुणदिशि पाशः; वायुदिशि अंकुशः; उत्तरदिशि पिनाकधनुः। पश्चिमाभिमुखं भीषणं क्षेत्रपालं पूजयेत्; पञ्चमविवृत्यां पूजनं समाप्त्य, बहिः पूजयेत्। सर्वविवृत्यदेवताभ्यः बहिः, वा पञ्चमविवृत्यां, महोक्षं मातृसमूहसहितं अग्रे पूजयेत्। ततः सर्वदैववंशाः सर्वत्र पूजनीयाः—आकाशवासी देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, दानवाः, यक्षाः, राक्षसाः। अनन्तप्रभृतिसर्पराजाः, तेषां कुलोत्पन्नाः सर्पाः, डाकिन्यः, भूतः, वेतालः, प्रेतः, भैरवाधिपाः च। अन्ये पातालवासी, विविधवंशोत्पन्नाः; नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, सरांसि च। पशवः, पक्षिणः, वृक्षाः, कीटकाः, अन्ये च लघुजीवाः; मनुष्याः विविधरूपाः, लघुवंशीय पशवः च। ब्रह्माण्डे स्थितलोकाः, ततः बहिः अनन्तब्रह्माण्डसमूहः, असंख्याण्डानि, लोकाः, तेषां अधिपाः च पूजनीयाः।