शिवपुराणम्

पूर्वेण कमले सूर्यस्य पूजनं विधाय, दक्षिणे चतुर्मुखस्य, दक्षिणपश्चिमे रुद्रस्य, उत्तरकमले विष्णोः पूजनं कर्तव्यम्। एतेषां चतुर्णां देवतानां पृथक् पृथक् आवरणानि सन्ति; तत्र प्रारम्भे तेषां षडङ्गानि तेषां तेजोबलैः पूजनानि सम्पादनीयानि। तानि तेजांसि—दीप्तं, सूक्ष्मं, जयन्तं, शुभं, कीर्तिः, शुद्धं, तथा अनपायि, विद्युत्—एतानि पूर्वादि दिशि सर्वतः संस्थितानि सन्ति। द्वितीय आवरणे पूर्वादि दिशि क्रमशः चतुर्विधाः रूपाणि पूजनीयानि, तेषां पश्चात् तेषां शक्तयः पूजनीयाः। आदित्यः, भास्करः, भानुः, रविः—एते क्रमशः; अर्कः, ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः—एते सूर्यस्य रूपाणि। विस्तारा पूर्वदिशि, सुतरा दक्षिणे, बोधन्याः पश्चिमे, आप्यायिनी पुनः उत्तरदिशि स्थिताः। उषा, प्रभा, प्राज्ञा, संध्या—एतेषां पूजनं उत्तरपूर्वादि दिशि द्वितीय आवरणे कर्तव्यम्। तृतीय आवरणे सर्वतो विधिपूर्वकं सोमः, मङ्गलः, बुधः—मध्यमधीनां श्रेष्ठः—बृहस्पतिः, महाबुद्धिः, भार्गवः, तेजसां निधिः, शनैश्चरः, राहुः, केतुः—भीषणः, धूम्रः—एते पूजनीयाः। अथवा द्वितीय आवरणे द्वादश आदित्याः पूजनीयाः, तृतीय आवरणे द्वादश राशयः पूजनीयाः। बहिः सप्त सप्त वर्गाः—ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, नागाः, अप्सरसां गणाः, ग्रामाध्यक्षाः, यक्षाः, दानवाः, अश्वाः, सप्त वर्गाः छन्दसां, वालखिल्याः—एते सर्वे पूजनीयाः। एवं तृतीय आवरणे सूर्यस्य पूजनं कृत्वा ब्रह्माणं त्र्यावरणसहितं पूजयेयुः। पूर्वदिशि हिरण्यगर्भः, दक्षिणे विराजः, पश्चिमे कालः, उत्तरदिशि पुरुषः पूजनीयः। हिरण्यगर्भः प्रथमः, ब्रह्मा पद्मसन्निभः, कालः अञ्जनसदृशः, पुरुषः स्फटिकसदृशः। रजः, तमः, सत्त्व—एतेषु त्रिगुणयुक्ताः चत्वारः पूर्वादि दिशि प्रथम आवरणे स्थिताः। द्वितीय आवरणे पूर्वादि दिशि सनत्कुमारः, सनकः, सनन्दः, सनातनः—एते पूजनीयाः। तृतीय आवरणे पश्चात् अष्ट प्रजापतयः पूजनीयाः, पूर्वदिशि तेषां पुरः त्रीन् अन्यान् पूजयेयुः, पूर्वादि दिशि क्रमशः। दक्षः, रुचिः, भृगुः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतु, अत्रिः, कश्यपः, वसिष्ठः—एते प्रजापतयः प्रसिद्धाः; तेषां पत्न्यः अपि तेषां सह पूजनीयाः। प्रसूति, आकूति, ख्यातिः, सम्भूति, धृतिः, स्मृतिः, क्षमा, सन्नति, अनसूया, देवमाता, अरुन्धती—एताः सर्वाः पतिव्रताः, शिवपूजारताः, शोभनरूपाः पूजनीयाः। प्रथम आवरणे चत्वारः वेदाः पूजनीयाः; द्वितीय आवरणे इतिहासाः, पुराणानि। तृतीय आवरणे पश्चात् धर्मशास्त्राणि, वेदाङ्गपूर्वकानि, सर्वविद्याः सर्वत्र पूजनीयाः। पूर्वादि दिशि वेदादीन् इच्छानुसारं, अष्टविभक्तान् अथवा चतुर्विभक्तान्, सर्वत्र पूजयेयुः। एवं ब्रह्माणं त्र्यावरणसहितं पूज्य, दक्षिणे तदावरणे रुद्रस्य, पश्चात् पश्चिमे पूजनं कुर्यात्। तस्य षड्भागाः ब्रह्मरूपाः प्रथम आवरणे पूजनीयाः; द्वितीय आवरणे ज्ञानाधिपरूपाः। तृतीय आवरणे भेदः दृश्यते—पूर्वादि दिशि तस्य चत्वारि रूपाणि पूजनीयानि। पूर्वदिशि त्रिगुणयुक्तं शिवारूपं, दक्षिणे रजोगुणयुक्तं ब्रह्मरूपं भवस्य पूजनं, पश्चिमे तमोगुणयुक्तं अग्निरूपं हरस्य पूजनं, उत्तरदिशि सत्त्वगुणयुक्तं विष्णुरूपं मृदस्य पूजनं कर्तव्यम्। एवं पश्चिमदिशि शिवस्य षड्विंशति रूपाणि पूज्य, उत्तरदिशि वैकुण्ठस्य पूजनं कुर्यात्। अग्रे वासुदेवः प्रथम आवरणे पूजनीयः; दक्षिणे अनिरुद्धः, पश्चिमे प्रद्युम्नः। उत्तरदिशि सौम्ये संकर्षणः पूजनीयः; अथवा तौ परस्परं परिवर्तनीयौ। एषः प्रथम आवरणः; द्वितीय आवरणः शुभः। मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, रामः, अन्यः, कृष्णः, भवः, अश्वमुखः—एते द्वितीय आवरणे पूजनीयाः। तृतीय आवरणे पूर्वभागे नारायणरूपं पूज्य, दक्षिणे यमायुधं यत्र विघ्नं नास्ति, तत्र यज्ञं कुर्यात्। पश्चिमे पाञ्चजन्यं पूज्य, उत्तरदिशि शार्ङ्गधनुः पूजनीयः; एवं त्र्यावरणसहितं हरिं विश्वं परमं पूजयेयुः। महाविष्णुं नित्यं विष्णुं साकारं पूज्य, चतुर्व्यूहानुसारं चतुर्विधं विष्णुरूपं पूज्य, पश्चात् तेषां चतुर्भिः शक्तिभिः क्रमशः पूजनं कुर्यात्। पूर्वदिशि प्रभां पूज्य, दक्षिणपश्चिमे सरस्वतीं, उत्तरपश्चिमे गणम्बिकां, उत्तरदिशि लक्ष्मीं, पश्चिमे रौद्रीं पूजनीयम्। एवं भान्यादिरूपाणि तेषां शक्तिभिः सह अनवच्छिन्नं पूज्य, पश्चात् तस्मिन्नेव आवरणे लोकनाथान् पूजयेयुः। इन्द्रः, अग्निः, यमः, निरृतिः, वरुणः, वायुः, सोमः, कुबेरः, ईशानः—एते क्रमशः पूजनीयाः। एवं विधिना आवरणत्रयेषु देवतानां पूजनं विधिपूर्वकं सम्पाद्य, श्रद्धया, भक्त्या च, सर्वं यथाक्रमं पूजनीयम्।