शिवपुराणम्

सदा शिवः ज्ञानस्वरूपः त्रिधा तत्त्वात्मा प्रत्यक्षः। तस्य रूपं मूलात् आरभ्य, क्रमशः पूर्णतया चिन्तनीयम्। तत्र, मूलमन्त्रेण यथाविधि जलार्पणपर्यन्तं पूजां कृत्वा, साकारशिवं पराशक्तिसंयुक्तं पूजयेत्। तत्र, सत्त्वासत्त्वविभागवर्जितं महेश्वरं आवाह्य, पञ्चोपचाराणि समारभ्य, परमेश्वरं पूजयेत्। ततः, ब्रह्ममन्त्रैः षडङ्गैः मातृभिः सह, पवित्राक्षरेण शिवेन च शक्तिसंयुक्तं क्रमशः पूजयेत्। अथवा, शान्तमन्त्रेण, अन्यैः वेदमन्त्रैः समग्रैः, परमेश्वरं पूजयेत्; वा केवलं शिवं पूजयेत्। जलार्पण, आचमन, गन्धादि यथाक्रमं कृत्वा, विसर्जनवर्जितं पञ्चावरणपूजां आरम्भयेत्। तत्र, प्रथमं शिवस्य दक्षिणे वामे च पक्षे, क्रमशः हेरम्बं षण्मुखं च गन्धाद्युपचारैः पूजयेत्। ततः, सर्वतः ईशानाद्यैः ब्रह्मैः शक्तिसंयुक्तैः, सद्यायान्तं, प्रथमावरणे पूजयेत्। तत्र अपि, षडङ्गानि हृदयाद्यानी क्रमशः पूजयेत्। शिवस्य शिवायाः च वाहनानि, अग्न्याद्यानी, सम्माननीयानि। वामाद्यैः रुद्रैः, अष्टसंख्यैः, वामशक्त्याद्यैः पूजयेत्; अथवा न पूजयेत्, पश्चात् सर्वतः पूर्वाद्यैः क्रमशः पूजयेत्। यदुवल्लभ, प्रथमावरणं तव कथितम्; अधुना स्नेहपूर्वकं द्वितीयावरणं कथयामि — श्रद्धया शृणु। तत्र, पूर्वपङ्क्तौ अनन्तं शक्तिसंयुक्तं पूजयेत्; तस्य वामे शक्तिं स्थापयेत्; सूक्ष्मदक्षिणपङ्क्तौ तं शक्तिसंयुक्तं पूजयेत्। पश्चात् पश्चिमपङ्क्तौ परमशिवं शक्तिसंयुक्तं पूजयेत्; तथैव उत्तरपङ्क्तौ एकाक्षं पूजयेत्। उत्तरपश्चिमपङ्क्तौ एकरुद्रं शक्तिसंयुक्तं पूजयेत्; दक्षिणपूर्वपङ्क्तौ त्रिमूर्तिं शक्तिसंयुक्तं पूजयेत्। दक्षिणपश्चिमपङ्क्तौ श्रीकण्ठं वामे शक्तिं पूजयेत्; पुनः उत्तरपश्चिमपङ्क्तौ शिखण्डीशं पूजयेत्। द्वितीयावरणे सर्वदिक्पतयः पूजनीयाः; तृतीयावरणे अष्टमूर्तयः शक्तिसंयुक्ताः सम्माननीयाः। अष्टदिक् पूर्वाद्याः क्रमशः — भवः, शर्वः, ईशानः, रुद्रः, पशुपतिः, उग्रः, भीमः, महादेवः — एते अष्टमूर्तयः। ततः, महादेवाद्याः एकादशमूर्तयः शक्तिसंयुक्ताः पूजनीयाः — महादेवः, शिवः, रुद्रः, शङ्करः, नीललोहितः, ईशानः, विजयः, भीमः, देवदेवः, भवोद्भवः, कपर्दीशः। तत्र प्रथमाष्टमूर्तयः दक्षिणपूर्वाद्याः क्रमशः पूजयेत्। देवदेवः पूर्वपङ्क्तौ, ईशानः वह्न्यां, तयोः मध्ये भवोद्भवः, ततः कपालीशः। तत्र, वृषेन्द्रं पुरतः, नन्दिं दक्षिणे, महाकालं उत्तरदिक् पूजयेत्। दक्षिणपूर्वपङ्क्तौ शास्ता, दक्षिणपङ्क्तौ मातृ, दक्षिणपश्चिमपङ्क्तौ गजास्य, पश्चिमपङ्क्तौ षण्मुखः पुनः पूजयेत्। उत्तरपश्चिमपङ्क्तौ ज्येष्ठं, उत्तरपङ्क्तौ गौरीं, चन्द्रमेश्वरक्षेत्रे शास्तृनन्दिशयोः मध्ये वृषभमहर्षिं पूजयेत्। महाकालस्य उत्तरदिक् पिङ्गलः पूजनीयः; शास्तृमातृसमूहमध्ये भृङ्गीश्वरः पूजनीयः। मातृविघ्नेशयोः मध्ये वीरभद्रः; स्कन्दविघ्नेशयोः मध्ये सरस्वती पूजनीयः। ज्येष्ठकुमारयोः मध्ये श्रीः शिवपादोपचितः; ज्येष्ठगणाम्बयोः मध्ये महामोती पूजनीयः। गणाम्बाचण्डयोः मध्ये दुर्गा देवी पूजनीयः; एवं तस्मिन्नेवावरणे पुनः शिवगणसमूहः। एकाग्रचित्तः रुद्रं प्रथमं शक्तिसंयुक्तं शिवगणमण्डलं जपेत्, ध्यानं कुर्यात्। एवं तृतीयावरणे स्थापिते पूजिते च, तस्य बहिः चतुर्थावरणं ध्यानं कृत्वा पूजां कुर्यात्। तत्र, पूर्वपङ्क्तौ सूर्यः, दक्षिणे चतुर्मुखः, दक्षिणपश्चिमे रुद्रः, उत्तरपङ्क्तौ विष्णुः पूजनीयः। एतेषां चतुर्णां पृथगावरणानि; तेषां षडङ्गानि तेजस्विशक्तिसंयुक्तानि पूजयेत्। तेजस्वी, सूक्ष्मा, विजया, शुभा, कीर्ति, शुद्धा — एताः क्रमशः, अक्षया, विद्युत् च, पूर्वाद्याः सर्वतः स्थिताः। द्वितीयावरणे चतुर्मूर्तयः पूर्वाद्याः क्रमशः पूजनीयाः; ततः तेषां शक्तयः। आदित्यः, भास्करः, भानुः, रविः — एते क्रमशः; अर्कः, ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः — एते सूर्यस्य रूपाणि। विस्तारा पूर्वदिक्, सुतरा दक्षिणे, बोधन्याः पश्चिमे, आप्यायिनी पुनः उत्तरदिक् स्थिताः। उषा, प्रभा, प्राज्ञा, संध्या — एताः पूर्वोत्तराद्याः स्थानेषु द्वितीयावरणे पूजनीयाः। सोमः, मङ्गलः, बुधः — श्रेष्ठः, बृहस्पतिः — महाबुद्धिः, भर्गवः — तेजःकोशः, शनैश्चरः, राहुः, केतुः — भीषणः, धूम्रः — एते तृतीयावरणे सर्वतः क्रमशः पूजनीयाः। अथवा, द्वितीयावरणे द्वादशादित्याः पूजनीयाः; तृतीयावरणे द्वादशराशयः सम्माननीयाः। एवं श्रीसदाशिवस्य परमपूजाविधिः, तत्त्वक्रमेण, मन्त्रैः, शक्तिभिः, विविधदेवतासमूहैः, श्रद्धया, विधिपूर्वकं कर्तव्यः।