शिवपुराणम्

सन्ततं शृणु, हे भक्तः, शिवपुराणे वर्णितं विधिं यथाक्रमम्। केचन कर्माणि जपध्यानमयं स्वरूपं धारयन्ति, केचन तु सर्वमेतत् समाहितं कुर्वन्ति, यज्यदानपूजनानां क्रमशः पृथग्विधिं च अनुवर्तयन्ति। एतानि तु कर्माणि केवलं सर्वशक्तिसम्पन्नानां फलदायकानि भवन्ति, अन्येषां न। शक्तिः हि शिवस्य, परमात्मनः, आदेशः एव—यः आदेशं लभते, स एव फलम् आप्नोति। तस्मात् द्विजः विकल्पकर्माणि आदेशानुसारं सम्यक् आचरितव्यम्। विकल्पकर्माणि यानि इह परत्र च फलदायकानि, तानि ते कथयामि। शैवा महेश्वराश्च, अन्तर्यगBahिर्यग् च, क्रमशः कर्माणि सम्पादयन्ति; शिवः महेश्वरः च—अत्र न कापि पूर्णभेदः। यथा तु शैवा महेश्वराः न विभज्यन्ते, तथा शिवभक्ताः शैवा इति कथ्यन्ते, ये ज्ञानयज्ञे रमन्ते। ये तु कर्मयज्ञे प्रवृत्ताः, ते महेश्वराः उच्यन्ते; अतः, अन्तर्यग् शैवा, बाहिर्यग् महेश्वराः सन्तु। यद्यपि, कर्मविधिः यः उपदिष्टः, स न परिवर्तनीयः; भूमिः तु गन्धवर्णरसादिभिः नियमानुसारं परीक्ष्यते। यत्र मनः इच्छति, तत्र भूमिः सम्यक् लिप्तः, उपरि अधः च वस्त्रैः आच्छादितः, दर्पणतुल्यश्च समः। तत्र प्रथमं पूर्वदिशं शास्त्रविधिना चिन्हयेत्; ततः एकद्विहस्तपरिमितं मण्डलं विनिर्मायेत्। तत्र रत्नसुवर्णादिपुष्पैः, यथा उपलब्धं, शुद्धं अष्टदलपद्मं मध्यबीजयुक्तं लिखेत्। तद् अञ्चलेषु पञ्चावरणानि, महतीं शोभां च, स्थापयेत्; दलेषु सिद्धयः, केशेषु शक्तयः च स्थापनीयाः। पूर्वदले वामाद्याः अष्ट रुद्राः क्रमशः स्थापयेत्; बीजमध्ये वैराग्यम्, बीजेषु नवशक्तयः च। स्तम्भे शिवस्वरूपधर्मः, तन्तौ शिवनिष्ठज्ञानम्, बीजोपरी अग्निसूर्यचन्द्रमण्डलानि च स्थापयेत्। एतेषाम् उपरि शिवतत्त्वज्ञानतत्त्वसत्तत्त्वानि त्रयाणि स्थापयेत्; सर्वासु आसनेषु विविधपुष्पैः सुसज्जितं कुर्यात्। पञ्चावरणैः सह, अम्बिकया सह, शुद्धं शीतलप्रभया, शान्तं, स्फटिकसमानं शिवं पूजयेत्। विद्युत्प्रभामण्डलवद् जटामुकुटेन भूषितम्, व्याघ्रचर्मवसनम्, सस्मितकमलमुखम्। पदहस्तोष्ठैः रक्तकमलदलसमानैः, सर्वलक्षणसम्पन्नम्, सर्वाभरणैः विभूषितम्। दिव्यायुधैः सम्यक् उपशोभितम्, दिव्यगन्धैः अभिषिक्तम्, पञ्चमुखम् दशबाहुम्, चन्द्रकान्तमुकुटेन भूषितम्। पूर्वमुखं सौम्यम्, उदयार्कप्रभाभास्वरम्, त्रिकमलनयनम्, नवचन्द्रमुकुटेन शोभितम्। दक्षिणमुखं श्यामजलदप्रभाभास्वरम्, क्रोधविलसितभ्रूभङ्गम्, त्रिनयनम् रक्तवर्तुलितम्। उत्तरमुखं प्रवालसमानम्, विकटदंष्ट्रम्, कम्पितोष्ठम्, श्यामकेशशोभितम्। पश्चिममुखं चन्द्रसमानम्, त्रिनयनम्, चन्द्रशेखरमुकुटेन शोभितम्, क्रीडानन्दम्। पञ्चमं मुखं स्फटिकसमानम्, चन्द्ररेखाप्रभाभास्वरम्, मृदुस्मितेन मोहयन्तम्, चन्द्ररेखया अधिष्ठितम्। सः अतीव सौम्यः, त्रिनयनः, स्फुटितनयनः, दक्षिणे त्रिशूलपरशुवज्रखड्गान् अग्निप्रभास्वरान् धारयति। वामे सर्पबाणघण्टापाशाङ्कुशैः विभूषितः, रूपं घनगुणेन बद्धम्, मानमात्रेण स्थापितम्। ग्रीवापर्यन्तं ज्ञानवेष्टितम्, ललाटे शान्तिभूषितम्, तदुपरि परमशक्त्या शान्तितरया भूषितम्। सः पञ्चमार्गेषु व्याप्नोति, पञ्चशक्तिस्वरूपः, पुरातनः पुरुषः, ईशानमुकुटेन शोभितः। हृदयम् अघोरः, वामगुप्तं महेश्वरः, पादः सद्यः, रूपं त्रयस्त्रिंशदशक्तिसम्पन्नम्। ईशानः मातृभिः, पञ्चब्रह्मैः, ओंकारेण, हंसशक्त्या संयुतः। एवं इच्छाशक्त्या मण्डले अधिष्ठितः, दक्षिणे ज्ञानशक्तिः, वामे क्रियाशक्तिः। सदाशिवः ज्ञानमूर्तिः, तत्त्वरूपः, मूलात् सम्यक् रूपं कल्पयेत्। सम्यक् पूजायां जलार्पणपर्यन्तं, मूलमन्त्रेण, साकारशिवं परमशक्तिसंयुक्तं पूजयेत्। तत्र, महेश्वरम्, सत्-असत्-भेदातीतम्, आह्वयित्वा, पञ्चार्घ्यं सम्यक् निर्माय, परमेश्वरं पूजयेत्। ततः ब्रह्ममन्त्रैः षडङ्गैः, मातृभिः, ओंकारेण, शिवेन, शक्तिसम्पन्नेन, क्रमशः पूजयेत्। अथवा शान्तमन्त्रेण, वेदमन्त्रैः, अथवा केवलं शिवेन, परमेश्वरं पूजयेत्। जलार्पणमूखप्रक्षालनगन्धपर्यन्तं कृत्वा, विसर्जनं विना, पञ्चावरणपूजां क्रमशः आरम्भयेत्। तत्र प्रथमं, शिवस्य दक्षिणे वामे च, क्रमशः, हेरम्बं षण्मुखं च गन्धादिभिः पूजयेत्। ततः सर्वतः, ईशानाद्यैः ब्रह्मैः शक्तिसंयुक्तैः, सद्यपर्यन्तं, प्रथमावरणे पूजयेत्। तत्र षडङ्गानि, हृदयाद्ये, क्रमशः पूजयेत्; शिवायाः शिवायाः च वाहनानि, अग्न्याद्ये, पूजयेत्। तत्र वामाद्यैः अष्ट रुद्रैः शक्त्याद्यैः पूजयेत्; अथवा न, किन्तु पश्चात् सर्वतः, पूर्वाद्ये, क्रमशः पूजयेत्। एवं शिवपुराणे उपदिष्टं पूजनविधिं, शिवस्य परमेश्वरस्य साकारपूजनं, विकल्पकर्माणां फलदायकत्वं, शक्त्यादेशानुसारं, शैवमहेश्वरयोः अभेदं, तथा मण्डलविधानं, पद्मरचना, शक्तिसंस्थानं, सदाशिवरूपवर्णनं, पूजाक्रमं च, भक्तः श्रद्धया अनुवर्तयेत्।