शिवपुराणम्

यदि केवल एकं द्रव्यं उपलब्धं भवति, श्रद्धया तद् यज्ञे समर्पयेत्; प्रायश्चित्तार्थं मन्त्रं जपित्वा त्रिवारं पुनः होमं कुर्यात्। ततः विशेषतया यज्ञार्थं सिद्धं सर्पिंस्समपूर्य, पुष्पं तस्य अग्रे स्थापयित्वा, सर्पिंस्सं यज्ञपात्रे अधोमुखं धारयेत्। तदनन्तरं, दर्भैः आच्छाद्य, मूलभागं संयुक्तहस्तयोः ऊर्ध्वं कृत्वा, यवसस्य तन्तुसमानं प्रवाहं समर्पयेत्, 'वौषट्' इति उच्चारयन्। एवं सम्पूर्णं होमं कृत्वा, पूर्ववत् जलं सिञ्चेत्; ततः देवेश्वरं विसर्ज्य, यज्ञाग्निं रक्षेत्। तं अपि विसर्ज्य, नाभिदेशे पूजां कुर्यात्, साधनानि प्रतिदिनं व्यवस्थितानि कृत्वा; अथवा, अग्निं आनयित्वा, शिवशास्त्रेण निर्दिष्टं विधिं अनुवर्तेत्। वाच्-मनः-योनि-समुत्थं अग्निं सम्यक् विधाय, नियमेन पूजां कुर्यात्, पुनः समिधं स्थापयित्वा, परिधिं च व्यवस्थितम् कुर्यात्। पात्राणि युग्मशः स्थापयित्वा, शिवं पूज्य, आभिषेचनपात्रं शुद्धीकृत्य, तानि जलैः सिञ्चेत्। जलानयनपात्रं उत्तर-पूर्वदिशि स्थाप्य, जलपूर्णं कृत्वा, घृताभिषेचनपर्यन्तं कर्म सम्पाद्य, माल्यं च यज्ञपात्रं शुद्धीकुर्यात्। ततः गर्भाधान-संस्कारं, पुम्सवनं, शिरोधारणं च पृथक् कृत्वा, तानि समर्प्य, नवोत्पन्नं अग्निं ध्यानयेत्। अग्निं त्रिपदं सप्तहस्तं चतुर्भृंगं द्विशिरसं मधुवर्णं त्रिनेत्रं जटिलं चन्द्रशेखरं च चिन्तयेत्। रक्तवर्णं रक्तवस्त्रालङ्कृतं, माल्याभरणोपेतं, सर्वमङ्गलचिह्नयुक्तं, यज्ञोपवीतं त्रिप्रकं च। शक्तिसम्पन्नं दक्षिणहस्ते यज्ञपात्रं, स्रुवा, शूलं, तालपत्रपंखं, घृतपात्रं च अन्यानि साधनानि धारयन्। एवं जन्मसमये रूपं ध्यानयित्वा, जन्मसंस्कारं कुर्यात्; जन्ममलं अपसार्य, क्षेत्रं शुद्धीकृत्य, नामकरणं न कुर्यात्। मुखं शिवाग्निवत् दीप्तं कृत्वा, प्रथमं होमं सम्पाद्य, पितृकार्यं तथा चूलाकर्म, उपनयनं च कुर्यात्। आप्तोर्यामा-समाप्तिपर्यन्तं संस्कारं कृत्वा, तस्य शुद्धिकरणं कुर्यात्, ततः घृतहोमं तथा स्विष्टकृत् समर्पयेत्। बीजमन्त्रं 'रं' जपित्वा, ततः ब्रह्मा-विष्णु-शिव-लोकनाथानां तथा दिक्पालानां कृते सिञ्चेत्। सर्वत्र आयुधानि स्थाप्य, क्रमशः पूजां कुर्यात्; धूपदीपादिसम्पादनार्थं यज्ञविद् अग्निं प्रज्वालयेत्। घृतपूर्वकं द्रव्यं सिद्धीकृत्य, आसनं पुनः व्यवस्थितं कृत्वा, तत्र अग्निं आह्वयेत्। देव्या देवस्य पूजां कृत्वा, ततः समापनं कुर्यात्; अथवा स्वाश्रमानुसारं शिवाय यज्ञं समर्पयेत्। शिवस्थितः ज्ञात्वा, तत्र अन्यः विधिर्नास्ति; शिवाग्न्याः भस्म वा अग्निहोत्रसमुत्थं भस्म सङ्ग्रहेत्। अथवा विवाहाग्निसम्भूतं शुद्धं सुरभि भस्म वा, पीतगव्यस्य गोमयम्, आकाशात् पतितं यथारूपं गृह्णीयात्। न तद् स्नेहितं भवेत्, न अतिदृढं, न दुर्गन्धि, न शुष्कं; उपरि अधः भागं त्यक्त्वा, यथापतनं गृह्णीयात्। तद् एककं कृत्वा, मूलमन्त्रेण शिवाग्नौ निक्षिपेत्; अपक्वं अतिपक्वं च त्यक्त्वा, श्वेतं भस्म गृह्णीयात्। अथवा, तद् गृहित्वा, मिश्रयित्वा, भस्मपात्रे स्थापयेत्, धातु, काष्ठ, मृत्तिका, शिलायाम् वा। अथवा, अन्यं सुन्दरं शुद्धं भस्मपात्रं विधाय, शुभे शुद्धे देशे तद् भस्म निधायेत्। अयोग्ये न दद्यात्, न अशुद्धे स्थले स्थापयेत्; न अधमाङ्गेन स्पृशेत्, न उपेक्षेत्, न अतिपदं कुर्यात्। अतः भस्म गृहित्वा, मन्त्रैः निर्दिष्टकाले अभिषेकं कुर्यात्; अन्यत्र न, न अयोग्ये दद्यात्। देवतां विसर्जनं न कृत्वा, भस्म सङ्ग्रहेत्; विसर्जनानन्तरं, तीव्रं भस्म प्रजापतेः। अग्निकर्म समाप्त्य, शिवशास्त्रेण वा स्वसूत्रेण वा, समर्पणकर्म कुर्यात्। ततः, ज्ञानासनं सुलेपितं मण्डले स्थाप्य, ज्ञाननिधिं संस्थाप्य, पुष्पादिभिः क्रमशः पूजां कुर्यात्। गुरुचक्रं मन्त्रचक्रस्य पुरतः स्थाप्य, उत्तमं आसनं तत्र विधाय, गुरुम् पुष्पादिभिः पूजयेत्। ततः पूज्यजनान् सम्मान्य, क्षुधितान् तर्पयेत्; अनन्तरं, स्वयम् इच्छया शुद्धं भोजनं कुर्यात्। यत् देवतायै समर्पितं, यत् तस्य अवशिष्टं, तद् स्वशुद्ध्यर्थं श्रद्धया गृह्णीयात्, न लोभात्, न अयोग्ये दद्यात्। एषः नियमः चन्दनमाल्यादिषु अपि; किन्तु, बुद्धिमान् 'अहं शिवः' इति न विचारयेत्। भोजनं कृत्वा, मुखं प्रक्षाल्य, हृदि शिवं ध्यायित्वा, मूलमन्त्रं जपेत्, शेषं कालं शिवशास्त्रकथनादि कार्ये यथायोग्यं यापयेत्। रात्रेः प्रथमभागे गतः, रम्यां पूजां कृत्वा, शिवदेव्यौ उत्तमं शयनं विधायेत्। सर्वं भोक्तव्यं, वस्त्रं, लेपनं, पुष्पमाल्यं च, मनसा वा कर्मणा वा, सर्वं सुखकरं समर्पयेत्। ततः गृही, स्वपत्नी सहितः, शिवदेव्यौ पादयोः शुद्धः शयीत; अन्ये तु एकाकि शयीत। प्रभाते जागरितः, दिव्यं प्रथमं मात्रं उच्चारयेत्, मनसा अक्षरं शिवं उमया सह गणैः प्रणमेत्। स्थलकालानुसारं, यथाशक्ति, शुद्ध्यादि कर्म कृत्वा, शिवदेव्यौ शङ्खादिस्वरैः दिव्यैः जागरयेत्।