शिवपुराणे निर्दिष्टेषु कर्मसु, अग्निहोत्रस्य विधिं प्रवक्ष्यामः। तत्र प्रथमं अग्नेः जिह्वाः षट् परिकीर्तिताः—रक्ता, आग्नेयी, नैर्ऋती, कृष्णा, सुप्रभा नामान्या, तथा मरुत्जिह्वा इति। एताः स्वस्वनाम्ना प्रकाशमानाः, स्वस्वरूपेण शोभमानाः दृश्यन्ते। तासां जिह्वानां नामानि बीजमन्त्रानन्तरं स्वाहा शब्देन क्रमशः उच्चार्य, तैः जिह्वामन्त्रैः सर्पिषा हवनं कर्तव्यम्। पश्चात् मध्ये त्रिः ‘रं’, ‘वह्नये’, ‘स्वाहा’ इत्येतैः आहुतीः दत्त्वा, तैलवापि काष्ठैः वा प्रोक्षणं विधीयते। एवं कृत्वा शिवाग्निः प्रतिष्ठाप्यते। तत्र शिवपीठे ध्यानं कृत्वा, देवतां आवाह्य, अर्धनारीश्वरशिवस्य पूजनं कार्यम्। दीपपर्यन्तं प्रोक्षणं कृत्वा, सम्यक् ज्वलिते अग्नौ होमः सम्पादनीयः। यज्ञार्थं पलाशकाष्ठानि, अथवा अन्यानि योग्यकाष्ठानि, द्वादशाङ्गुलपरिमाणानि, समवृत्तानि, अदग्धानि, समच्छायानि, समदृशानि, दोषरहितानि च गृह्यन्ते। विकल्पतः दशाङ्गुलपरिमाणानि, कनिष्ठाङ्गुलया मितानि, अथवा तिलपरिमाणानि वा, सर्वाणि अग्नौ समर्पयेत्। ततः विशेषतया दूर्वातृणदलं सदृशं, चतुरङ्गुलपरिमाणं सर्पिर्दद्याद्, तदनन्तरं एकतण्डुलसममन्नं च। तथैव लाजाः, सरषपाः, यवाः, तिलाः, भोज्यं, लेह्यं, चोष्यं च, यद्युपलब्धं, सर्पिसा मिश्रितं, हव्यं भवति। अत्र दशाहुतयो वा, पञ्च वा, त्रयो वा, सामर्थ्यानुसारं, एकैका वा दातव्या। सर्पिः स्रुचा दातव्यम्, स्रुचोऽभावे हस्तेन, दिव्ये वा पात्रे, निर्दिष्टे वा पात्रे, अथवा ऋषिप्रक्षालितेन जलेन। एकमेव द्रव्यं सति श्रद्धया दातव्यम्; प्रायश्चित्ताय मन्त्रं जपित्वा, त्रिः पुनरपि आहुतीः दद्यात्। ततः विशेषतया सर्पिसा स्रुचं पूर्य, अग्रे पुष्पं स्थाप्य, स्रुचं अधोमुखं कृत्वा धारया धारयेत्। तद् दर्भैः अच्छाद्य, मूलभागं उन्नम्य, अञ्जलिना धारया धारयेत्, यवस्तम्भसमां धारां वहन्, ‘वौषट्’ इति उच्चारयेत्। एवमेकाहुतिं दत्त्वा, पूर्ववत् प्रोक्षणं कुर्यात्; ततः देवेन्द्रं विसर्ज्य, अग्निं पालयेत्। तं च अग्निं विसर्ज्य, नाभौ पूजनं कुर्यात्, साधनानि प्रतिदिनं व्यवस्थितानि कुर्यात्; अथवा अग्निं नीत्वा, शिवशास्त्रविहितं कर्म आचरितव्यम्। शब्दमनोद्भवमग्निं सम्यक् समुपकल्प्य, विधिवत् पूजनं कृत्वा, पुनः समिधः स्थाप्य, परिधीन् व्यवस्थित्य च। पात्राणि युग्मशः स्थाप्य, शिवस्य पूजनं कृत्वा, प्रोक्षणपात्रं शुद्धीकृत्य, तानि जलप्रोक्षणेन प्रोक्षयेत्। उत्तर-पूर्वदिशि जलपात्रं स्थाप्य, तेन सर्वकर्माणि घृतसंस्कारपर्यन्तं कुर्यात्; ततः मालयाः, स्रुचश्च शुद्धिः विधेयाः। ततो गर्भाधानसंस्कारं, पौंसवनं, सीमन्तोन्नयनं च पृथक् कृत्वा, नवज्वलिताग्नौ ध्यानं कुर्यात्। सः अग्निः त्रिपदः, सप्तहस्तः, चतुःश्रृङ्गः, द्विशीर्षा, मधुकैशवर्णः, त्रिनेत्रः, जटिलः, शशाङ्कशेखरः चिन्त्यः। रक्तवर्णः, रक्ताम्बरालङ्कृतः, रक्तचन्दनलेपनः, मालाभरणभूषितः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, यज्ञोपवीती, त्रिपुटी च। बलसम्पन्नः, दक्षिणहस्ते स्रुचं स्रुवं च धारयन्, शूलं, तालपत्रपङ्कं, सर्पिपात्रं च, अन्यानि च साधनानि धारयन्। एवं जात्यादौ रूपं ध्यानं कृत्वा, जातकर्म आचरेत्; जातदोषं अपोह्य, देशं शुद्धीकृत्य, नामकरणं न कुर्यात्। शिवाग्नेः मुखं दीप्तिकुर्यात्, तत्र प्रथमं हवनं कृत्वा, पितृकार्याणि, चूडाकर्म, उपनयनं च आचरेत्। आप्तोर्यामपर्यन्तं संस्कारान् समाप्य, तस्य शुद्धिं कुर्यात्; ततो घृतहोमं, स्विष्टकृत् होमं च आचरेत्। ‘रं’ बीजमन्त्रेण प्रोक्षणं कृत्वा, ततः ब्रह्मणः, विष्णोः, शिवस्य, लोकपालानां च प्रोक्षणं कुर्यात्। सर्वतोऽस्त्रपरीधानं कृत्वा, विधिवत् पूजनं कुर्यात्; धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं, होत्रवित् अग्निं प्रज्वालयेत्। सर्पिस्पृष्टानि द्रव्याणि सम्यक् समुपकल्प्य, आसनं पुनः स्थाप्य, तत्र अग्निं पूर्ववत् आवाहयेत्। देव्या देवस्य पूजनं कृत्वा, समापनसंस्कारं कुर्यात्; अथवा स्वाश्रमानुसारं, शिवाय होमं समर्पयेत्। एवं ज्ञात्वा, शिवनिष्ठः साधकः कर्म आचरेत्; अन्यः कोऽपि विधिरत्र नास्ति। शिवाग्नेः, अथवा अग्निहोत्रस्य भस्म सङ्ग्रहीतव्यम्। अथवा विवाहाग्नेः, शुद्धस्य, सुगन्धिनः, गौरगव्यमृदस्य, आकाशगतम् आदाय। न तद् सिक्तं, नातिकठिनं, न दुर्गन्धि, न शुष्कं भवेत्; उपरिभागं, अधोभागं च त्यक्त्वा, यत् पतितं, तद् गृह्णीयात्। तत् चूर्णीकृत्य, मूलमन्त्रेण शिवाग्नौ निक्षिपेत्; अपक्वं, अतिपक्वं वा त्यक्त्वा, श्वेतभस्म गृह्णीयात्। तद् वा सम्यक् मिश्रयित्वा, धातुपात्रे, दारुपात्रे, मृण्मये, शिलायाम् वा स्थापयेत्। अथवा अन्यं शुद्धं सुन्दरं भस्मपात्रं निर्माय, शुभे शुद्धे च देशे तद् भस्म स्थापयेत्। तद् अयुक्ताय न दद्यात्, अशुचिस्थले न स्थापयेत्; हीनाङ्गेन न स्पृशेत्, न तद् उपेक्षेत्, नातिक्रामेत्। तस्मात् भस्म गृहित्वा, निर्दिष्टकाले मन्त्रैः संस्कारं कुर्यात्; अन्यत्र न, अयोग्याय न दद्यात्। देवताविसर्जनात् पूर्वं भस्म सङ्ग्रहीतव्यम्; विसर्जनानन्तरं, उग्रं तत् भस्म प्रजापतेः भवति। होमकर्म समाप्य, शिवशास्त्रविहितपथे, अथवा स्वसूत्रेण, हव्यकर्म आचरेत्। ततः सम्यक् लेपितमण्डले ज्ञानपीठं स्थाप्य, ज्ञाननिधिं प्रतिष्ठाप्य, पुष्पादिभिः क्रमशः पूजां कुर्यात्।