शिवपुराणम्

तत्र, विधिप्रकारेण यज्ञाग्निसंस्कारस्य आरम्भे, यज्ञकुण्डस्य निर्माणं विस्तीर्णं गम्भीरं च कर्तव्यं। तस्य मध्ये अष्टदलपद्मं समुन्नतं चतुर्भिः अङ्गुलैः, अथवा द्वाभ्याम् अङ्गुलाभ्याम्, स्थाप्यते। तस्य उन्नतिः विस्तीर्णस्य द्विगुणा, नाभिपर्यन्तं न यास्यति। मध्यभागः मध्ये अङ्गुलिना माप्यते, मध्यस्थ-उत्तम-ग्रामयोर् अन्तरालम्। यथाऽन्यैः मनीषिभिः उक्तम्, हस्तः चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमाणः। तत्र मेखला त्रिः, द्विः, एकवाऽपि भूषिता स्यात्। तं कुण्डं मनोहरं, समं, दृढं च मृदया निर्मीयात्, अञ्जनपत्राकृतिः गजाधारसदृशं वा। मेखला मध्यभागे, पश्चिमे वा दक्षिणे वा, सुन्दरं, अग्नितः किंचित् नीचं, मृदुलविवरयुक्तं कर्तव्या। तस्य मेखला अग्निकुण्डस्य पुरतः किंचित् विवृता स्थाप्यते; वेदीसमुन्नतिः स्थूलता वा सान्द्रता वा, निश्चितं नियमं नास्ति। वृत्तं गोमयेन जलेन च कर्तव्यम्; पात्रस्य मापं निश्चितं नास्ति। अग्निकुण्डं मृदया निर्मीयते, वेदी गोमयजलादिभिः लिप्यते। शुद्धिकरणानन्तरं पात्रं शोष्यते, अन्येन जलेन सिञ्च्यते। यथाऽन्यस्य परम्परया, कुण्डाद्येषु चिह्नानि अंकनीयानि। सिञ्चनानन्तरं, अग्निस्थानं कुशैः पुष्पैः वा व्यवस्थाप्येत, पूजायाः होमस्य च सर्वोपकरणानि सज्जीकरोति। शुद्धिकरणानन्तरं, यानि वस्तूनि शुद्धानि कर्तव्यानि, तानि रत्नमयानि काष्ठमयानि वा, विद्वद्ब्राह्मणगृहसमुत्पन्नानि वा, सिञ्च्य शुद्धयेत्। अथवा, अन्यं यथायोग्यं अग्निं आदाय, सन्मानपूर्वकं, कुण्डादि त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा स्थापयेत्। अग्नबीजमन्त्रं जपन्, अग्निं योनिपथेन वा, आत्मनः पुरतः वा, आसने स्थापयेत्। कुशलः सर्वं कुण्डव्यवस्थापनं कृत्वा, अग्निं स्वनाभौ स्थितं इव स्थापयेत्, तस्माद् विवरात् स्फुलिङ्गवत् निष्क्रान्तम्। निष्क्रान्तस्य अग्नेः, बहिः स्थितं अग्निं चक्ररूपं संपूर्णं ध्यायेत्, घृतशुद्धिपर्यन्तं, पूर्वकर्मानुसारम्। यथाऽन्यस्य परम्परया, मन्त्रज्ञः मूलमन्त्रेण शिवरूपं पूज्य दक्षिणतः आरम्भं कुर्यात्। घृते मन्त्रं स्थाप्य, 'गौः' इति हस्तमुद्रां दर्शयित्वा, स्रुवं गृह्णीयात्, तद् सुवर्णमयं, न ताम्रं न लोहं न शिलामयं। अथवा, यज्ञकाष्ठमयं वा, शिल्पानुसारं वा, पवित्रपत्रमयं वा, मध्योत्थितं, अक्षतं कर्तव्यम्। तानि कुशैः संयोज्य, अग्नौ शोष्य, punarapi सिञ्च्य, यथाऽन्यस्य परम्परया, शिवकर्माद्येन आरम्भः। अष्टबीजमन्त्रैः अग्निशुद्धिसिद्ध्यर्थं क्रमशः आहुतीः दद्यात्—'भ्रुं', 'स्तुं', 'ब्रुश्रुं', 'पुंड्रं', 'द्रं' इत्यादि। सप्तबीजमन्त्राः सप्तजिह्वासु क्रमशः प्रयुज्यन्ते; मध्यजिह्वा 'त्रिशिखा' नाम्ना, बहुरूपा कथ्यते। जिह्वाः—रक्ता, आग्नेयी, नैरृती, कृष्णा, सुप्रभा, मरुत्जिह्वा, ताः स्वनाम्ना द्योतन्ति। प्रत्येकबीजमन्त्रानन्तरं 'स्वाहा' इति क्रमशः जप्यते; तैः जिह्वामन्त्रैः घृतं आहुति दद्यात्, क्रमशः प्रत्येकजिह्वायै। मध्यभागे त्र्याहुतिं 'रं', 'वह्नये', 'स्वाहा' इत्युक्त्वा, सिञ्चनं घृतैः वा, यज्ञकाष्ठैः वा कुर्यात्। एवं कृत्य शिवाग्निः प्रतिष्ठितः; तत्र शिवासनं ध्यायेत्। तत्र देवतां आह्वयित्वा, अर्धनारीश्वरशिवं पूज्य, दीपपर्यन्तं सिञ्च्य, ततः सुसंस्कृतं होमं कुर्यात्। तत्र पलाशकाष्ठानि वा, अन्यानि युक्तानि, यज्ञार्थं द्वादशाङ्गुलानि, समानि, न शुष्कानि, त्वग्वन्तानि, निर्दोषाणि, समपरिमाणानि कर्तव्यानि। अथवा, दशाङ्गुलानि, कनिष्ठाङ्गुलमितानि वा, ताडमितानि वा, सर्वाणि अग्नौ आहुति दद्यात्। ततः, दुर्वापत्रसदृशं चतुर्ङ्गुलपरिमितं घृतभागं, ततः एकधान्यपरिमितं खाद्यं आहुति दद्यात्। एवं लाजाः, सर्षपाः, यवाः, तिलाः, खाद्याः, लेह्याः, चोष्याः, घृतमिश्रिताः, यथासम्भवम् उपयुक्ताः। तत्र दशाहुतिः, पञ्च वा, त्रिः वा, शक्त्यनुसारम्; एकाहुतिः अपि दत्तव्या। घृतं स्रुवेण आहुति दद्यात्, यदि स्रुवः नास्ति, हस्तेन, दिव्येन वा, नियोजितपात्रेण वा, ऋषिसंस्कारितेन जलपात्रेण वा। यदि एकमेव पदार्थः उपलब्धः, श्रद्धया तं दद्यात्; प्रायश्चित्ताय मन्त्रं जप्य, त्र्याहुतिं पुनः दद्यात्। ततः, विशेषकृतं घृतं स्रुवेण पूर्य, पुष्पं अग्रे स्थाप्य, स्रुवेण अधः धारयेत्। कुशैः आच्छाद्य, मूलभागं संयुक्तकरयोः उन्नतं कृत्वा, यवकाण्डपरिमितं धारया आहुति दद्यात्, 'वौषट्' इति उच्चार्य। एवं पूर्णाहुतिं कृत्वा, पूर्ववत् सिञ्च्य; ततः, देवेश्वरं विसर्ज्य, यज्ञाग्निं रक्षेत्। तं अग्निं विसर्ज्य, नाभौ पूजां कुर्यात्, प्रतिदिनं उपकरणानि व्यवस्थितानि कृत्वा; अथवा, अग्निं आदाय, शिवशास्त्रेण यथाविधि आचरति। वाक्चित्तयोः योनिसम्भूतं अग्निं सम्यक् सज्जीकरोति, विधिना पूजां कुर्यात्, पुनः समिधं स्थाप्य, परिधीनां व्यवस्था कुर्यात्। पात्रद्वयं स्थाप्य, शिवं पूज्य, सिञ्चनपात्रं शुद्ध्य, जलसिञ्चनं कुर्यात्। उत्तरपूर्वे जलपात्रं पूरितं स्थाप्य, घृतसंस्कारपर्यन्तं विधिं कुर्यात्, ततः मालां स्रुवं च शुद्ध्य। ततो गर्भाधानं, पुम्सवनं, चूडाकरणं च कृत्वा, पृथक् आहुति दद्यात्, नवाग्निं ध्यायेत्। सः त्रिपादः, सप्तहस्तः, चतुःशृङ्गः, द्विशिरा, मधुकर्णः, त्रिनेत्रः, जटामुकुटः, शशांकशेखरः इति चिन्तनीयः।