शिवपुराणम्

पापस्य नाशः केवलं ध्यानस्य माध्यमेन सम्पद्यते, अन्यथा तस्य विनाशः न भवति। वाचिकं पापं जपेन विनश्यति, कायिकं तु तपसा। धनसम्भूतं पापं दानेन एव नश्यति, अन्यथा अनन्तकोटिसमयेष्वपि तिष्ठति। किञ्च, कदाचित् पुण्यं पूर्वपापेन नश्यति। पुण्यपापयोः बीजभागः, वृद्धिभागः, भोगभागश्च विद्येते। तत्र बीजभागः ज्ञानस्य प्रभावेन विनश्यति, वृद्धिः पूर्वोक्तरीत्या। भोगभागस्तु केवलं भोगेनैव नश्यति, अन्यथा न, अनन्तपुण्यैः अपि न। यदा बीजभागः विनश्यति, अवशिष्टं भोगाय एव भवति। देवपूजया, ब्राह्मणदानैः, तपसा च कालक्रमेण पुरुषाणां भोगः सम्पद्यते। अतः सुखकामः कश्चित् पापं विना जीवेत्। त्वरया सदाचरणं शिक्ष्यताम्, येन बुधाः जगत् जयन्ति। धर्माधर्मयुक्तानि कर्माणि श्रूयन्तां, येन स्वर्गं नारकं वा लभन्ते। यो विद्वान् सदाचरणसम्पन्नः, स ब्राह्मण इति कथ्यते। वेदविद् विप्रः, उभयत्र द्विजः। अल्पाचारः अल्पवेदवित् क्षत्रियो राजसेवकः, किञ्चिदाचारः वैश्यः कृषिवाणिज्यनिष्ठः। यः शूद्रः वा ब्राह्मणः इति कथ्यते, स कृषक एव। ईर्ष्यालुः परपीडको च चाण्डालो वा द्विजः इति कथ्यते। पृथिवीं रक्षति यः राजा, स क्षत्रियः; धान्यादि विक्रेतुः वैश्यः; अन्यः वणिक् इति कथ्यते। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यसेवकः शूद्रः, कृषकः वृषलः, अन्ये दस्यवः इति निश्चयः। प्रातःकाले, पूर्वदिशं प्रति, देवनिर्दिष्टानि कर्तव्यानि, जीविकोपायं, श्रमं, व्ययञ्च चिन्तयेत्। आयुः, वैरम्, मृत्युः, पापम्, भाग्यम्, व्याधिः, पोषणम्, बलम्, प्रातःकालनिष्पत्तिश्च चिन्तनीया। रात्रेः अन्ते प्रभातः, अर्धयामः संधिः इति कथ्यते। तस्मिन्काले, उत्थाय, द्विजः मूत्रपुरीषविसर्जनं कुर्यात्। गृहात् दूरं बहिः गत्वा, उत्तरदिशं मुखं कृत्वा प्रविशेत्; बाधायां, अन्यां दिशं अपि मुखं कुर्यात्। जलं, अग्निं, ब्राह्मणान्, देवांश्च न पश्येत्; वामहस्तेन गुप्तेन्द्रियः, अन्येन मुखं पिधायेत्। विष्ठाविसर्जनानन्तरं उत्तिष्ठेत्, तं मलं न पश्येत्; जलं आदाय, जलस्य बहिः शुद्धिं कुर्यात्। अथवा, देवपितृऋषितीर्थं न प्रविश्य, सप्तवारं, पञ्चवारं, त्रिवारं वा पृथिव्या गुदशुद्धिं कुर्यात्। शुद्ध्यर्थं कर्कोटपरिमाणं लिङ्गशुद्ध्यै, गुदशुद्धौ सम्पूर्णता विधीयते। ततः, उत्तिष्ठ्य, हस्तयोः प्रक्षालनं, मुखस्य चाष्टवारं आचम्येत्। कस्यचित् पात्रेण वा काष्ठेन वा, जलस्य बहिः, अनुच्छिष्टाङ्गुल्या शुद्धिं कुर्यात्; दन्तधावनं च विधीयते। जलं देवांश्च मन्त्रेण नमस्कृत्य स्नानं कुर्यात्; अशक्ते, कण्ठपर्यन्तं वा, नाभ्यपर्यन्तं वा स्नानं कुर्यात्। जानुपर्यन्तं जलमग्नः मन्त्रस्नानं कुर्यात्; तत्रैव देवादिभ्यः तर्पणं पवित्रेण जलं दद्यात्। धौतवस्त्रं गृहित्वा, पञ्चवस्त्रसंविधानं धारयेत्; उपवस्त्रं सर्वकर्मसु धारयेत्। नदीस्नाने वा तीर्थे, स्नानवस्त्रं न प्रक्षालयेत्; तु तडागे, कूपे, गृहे वा, स्नानानन्तरं वस्त्रं प्रक्षालयेत्। शिलायां, तृणेषु, जले, स्थले वा, वस्त्रं प्रक्षालयेत्, पितृप्रीत्यर्थम्, हे द्विज!। भस्मना जाबालमन्त्रेण ललाटे त्रिपुण्ड्रं कुर्यात्; अन्यथा जले कृत्वा तं नरकं प्राप्नोति। "आपोहिष्ठ" इति शीर्षे जपति, पापक्षयाय, "यस्य" इति पादयोः, सन्धिसेचनं कथ्यते। पादयोः, शीर्षे, हृदि, पुनः शीर्षे, हृदि, पादयोश्च, हृदये, पादयोः, शीर्षे च सेचनं कृत्वा, मन्त्रस्नानं विद्वांसः जानन्ति। स्पर्शे, रोगे, राजभीते, देशभीते, दीर्घकालाभावे च मन्त्रस्नानं कुर्यात्। प्रातः सूर्याणुवाकेन, सायं अग्न्यनुवाकेन, पानानन्तरं, मध्याह्ने च पुनः सेचनं कुर्यात्। गायत्र्याः अन्ते, उदकं ऊर्ध्वं पूर्वदिशं च क्षिपेत्; मन्त्रेण सह एकं अर्घ्यं मध्यसूर्याय दद्यात्, हे द्विज!। ततः सायं, पश्चिमं मुखं कृत्वा, भूमौ उद्धृत्य अर्पयेत्; प्रातः, मध्याह्ने च, अङ्गुलिभिः एव अर्पयेत्। अङ्गुलिसन्धौ सूर्यं विलम्बमानं पश्येत्; आत्मनं प्रदक्षिणीकृत्य, शुद्धाचमनं कुर्यात्। सायंसन्ध्यायाः कालात् परं कृतं निष्फलम्; अयुक्ते काले कृतं "समये" इति कथ्यते, दिनातीत्य। दिनातीत्य, प्रतिदिनं शतम् गायत्रीं जपेत्; प्रतिमासं गतम्, शतसहस्रं जपेत्। मासातीत्य, पुनः नित्यं उपनयनं कुर्यात्; ईश, गौरी, गुह, विष्णु, ब्रह्मा, इन्द्र, यम च। एवं एतेषां रूपाणि सन्तुष्ट्य अर्थं पूजयेत्; ब्रह्मणे निवेद्य, शुद्धाचमनं कुर्यात्। तीर्थस्य दक्षिणे, मठे, मन्त्रशाले वा, विद्वान् कुर्यात्; तत्र, देवालये वा गृहे, नियतस्थले। सर्वान् देवान् प्रणम्य, स्थिरचित्तः, स्थिरासनः, प्रथमे प्रणवम्, अनन्तरं गायत्रीं जपेत्। जीवात्मब्रह्मणोः ऐक्यविषयं ज्ञात्वा, प्रणवम् एव त्रैलोक्यकर्ता, धारयिता, अक्षरं च जपेत्।