शिवपुराणम्

माघमासे सूर्यः कुम्भराशिं प्रविशति तदा श्राद्धं कर्तव्यम्, पिण्डदानं वा, तिलमिश्रितं जलं गङ्गायां विसर्जयितुं विधीयते। एतादृशानि कर्माणि अनन्तपितृवंशान् उद्धरन्ति, कृष्णवेणीतीरे विशेषतः सूर्ये मीनराशौ स्थिते प्रशस्यन्ति। प्रत्येकं तीर्थे तस्य मासे स्नानं इन्द्रपदं ददाति; तस्मात् विद्वान् गङ्गायाः समीपे अथवा सह्यादिजातनदीषु वसन्ति। तस्मिन्काले कृतपापानां निश्चितं नाशः, रुद्रलोकदायकानि बहूनि क्षेत्राणि सन्ति। ताम्रपर्ण्याः वेगवत्याः च तीरयोः ब्रह्मलोकफलं लभ्यते; तयोः तटे स्वर्गदायकानि क्षेत्राणि सन्ति। तेषु बहूनि पुण्यदायकानि क्षेत्राणि सन्ति; विद्वान् तत्र निवसन् तद्फलं प्राप्नोति। सततसदाचारः, शीलसम्पन्नता, निरन्तरचिन्तनं च आवश्यकम्; तद्विना फलप्राप्तिः न भवति। पुण्यं क्षेत्रे कृतं महाफलदं भवति; पापं तत्र कृतं महान्वर्धितं भवति। यदि तस्मिन्काले पुण्येन जीवितं इच्छति तदा नाशः आगच्छति; पुण्यं सर्वदा ऐश्वर्यं ददाति, कायिकं वा वाचिकं वा। मनसोऽपि पापं द्विजैः नश्यति; मनसः पापं वज्रावरणवत् कल्पान्तराणि तिष्ठति। केवलं ध्यानात् तस्य नाशः, अन्यथा न नश्यति; वाचिकं पापं जपेन, कायिकं तपसा नश्यति। वित्तजन्यं पापं दानेन नश्यति; अन्यथा अनन्तकल्पानन्तरेऽपि तिष्ठति। कदाचित् पूर्वपापेन पुण्यं नश्यति। बीजं, वृद्धि, भोगभागः पुण्यस्य पापस्य च; बीजभागः ज्ञानेन नश्यति, वृद्धि यथापूर्वं। भोगभागः भोगेन नश्यति, अन्यथा न, अनन्तपुण्येनापि। बीजभागे नष्टे शेषः भोगाय भवति। देवपूजया, ब्राह्मणदानेन, तपःवृद्ध्या च कालक्रमेण भोगः पुरुषाणां लभ्यते; तस्मात् सुखकामः पापं विना जीवेत्। सर्वं सदाचारं शीघ्रं शिक्षय, येन विद्वांसः जगत् जयन्ति। धर्माधर्मयुक्तानि कर्माणि कथय, ये स्वर्गं वा नरकं ददाति। शीलसम्पन्नः पण्डितः ब्राह्मणः नाम्ना, वेदविद् विप्रः, उभयः द्विजः। अल्पशीलः अल्पवेदज्ञः क्षत्रियः, राजसेवकः; किञ्चित् शीलसम्पन्नः वैश्यः, कृषिवाणिज्यपरः। यो शूद्रः वा ब्राह्मणः इत्युच्यते, स कृषकः; ईर्ष्यालुः, परपीडाकारी चण्डालः वा द्विजः। भूमिपालः राजा क्षत्रियः, धान्यविक्रेता वैश्यः, अन्यः वणिक्। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यसेवकः शूद्रः, कृषकः वृषलः, अन्ये दस्यवः। प्रभाते पूर्वाभिमुखः देवाधिष्ठितानि कर्तव्यानि, जीविकोपायं, क्लेशं, व्ययम् च चिन्तयेत्। आयुः, वैरं, मृत्यु, पापं, भाग्यं, रोगं, पोषणं, बलं, उत्थानफलम् च मन्येत्। रात्रेः अन्तः प्रभातः, अर्धयामः संधिः; तस्मिन्काले द्विजः उठित्वा मूत्रपुरीषं विसृजेत्। गृहात् दूरं, बाह्यस्थले, उत्तराभिमुखः प्रवेशयेत्; विघ्नः चेत् अन्यदिशं। जलं, अग्निं, ब्राह्मणं, देवांश्च न अभिमुखं कुर्यात्; वामहस्तेन लिङ्गं, अन्येन मुखं आवृत्य। मलविसर्जने उत्थाय मलं न पश्येत्; जलं गृहित्वा बाह्यजलस्थले शुद्धिं कुर्यात्। अथवा, देवपितृऋषितीर्थे न अवतरन्, सप्तपञ्चत्रिवारं भूम्या गुदं शुद्धयेत्। लिङ्गशुद्ध्याः प्रमाणं कर्कोटस्य तुल्यम्; गुदशुद्ध्याः सम्पूर्णता विधीयते। ततः उत्थाय हस्तं मुखं च जलैः अष्टवारं प्रक्षालयेत्। कस्यापि पात्रे, काष्ठेन वा, बाह्यजलस्थले शुद्धिं कुर्यात्; तर्जन्याः वर्जनं; दन्तधावनं विधीयते। जलं देवांश्च मन्त्रम् नमस्कृत्य स्नानं कुर्यात्; अशक्तः कण्ठपर्यन्तं वा, कटीपर्यन्तं वा स्नानं कुर्यात्। जानुपर्यन्तं जलं प्रविश्य मन्त्रस्नानं कुर्यात्; तत्र देवादिभ्योऽर्घ्यं दद्यात्। धौतवस्त्रं गृहित्वा पञ्चपार्श्वं धारयेत्; उपवस्त्रं सर्वेषु कर्मसु धारयेत्। नदीस्नाने वा अन्यस्नाने वस्त्रं न प्रक्षालयेत्; तडागे, कूपे, गृहे स्नानानन्तरं प्रक्षालयेत्। शिलायां, तृणे, जले, स्थलवति वा वस्त्रं प्रक्षालयेत्, पितृप्रीत्यर्थम्। भस्मना जाबालमन्त्रेण ललाटे त्रिरेखा कुर्यात्; अन्यथा जले कृत्वा नरकं प्राप्नोति। "आपोहिष्ठ" शिरसि जपित्वा पापनाशाय प्रक्षालयेत्; "यस्य" पादयोः जपित्वा संधिप्रक्षालनं कुर्यात्। पादे, शिरसि, हृदि, शिरसि, हृदि, पादे, हृदि, पादे, शिरसि प्रक्षालयित्वा मन्त्रस्नानं विद्वांसः जानन्ति। स्पर्शे, रोगे, राजभीते, देशभीते, दीर्घानुपस्थिते मन्त्रस्नानं कुर्यात्। प्रातः सूर्यअनुवाकेन, सायं अग्न्यनुवाकेन, जलपाने, मध्याह्ने च पुनः प्रक्षालनं कुर्यात्। एवं पवित्रे क्षेत्रे, पुण्यकर्मणां, सदाचारस्य, स्नानस्य, शुद्ध्याः, व्रतानां च महत्त्वं विधिपूर्वकं निरूपितम्।