शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य सप्तमस्कन्धे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमः पर्वणि, पूजनकर्मणि यथाक्रमं विध्यते। तत्र, रत्नानि, रजतम्, सुवर्णम्, गन्धद्रव्याणि, पुष्पाणि, शालिग्राणानि, फलानि, अंकुराः, दर्भाग्राणि च—एतानि विविधानि पूजनीयानि द्रव्याणि निर्दिष्टानि। स्नानार्थे जलं, विशेषतः पानार्थे जलं, शीतलानि रमणीयानि च द्रव्याणि यथा पुष्पादीनि तत्र स्थापनीयानि। पादप्रक्षालनार्थे जलं, वेटिवरम्, चन्दनम्, मालती, कोला, कर्पूरम्, बहुमूलम्, तमालः च सम्यक् मिलित्वा स्थापनीयम्। आचमनपात्रे, विशेषतः चूर्णीकृत्य, एला, कर्पूरम्, चन्दनम् सर्वेषु पात्रेषु स्थापनीयम्। अर्घ्यपात्रे कुशाग्राणि, शालिग्राणि, यवः, तिलः, सर्पिः, सरषपः, पुष्पाणि, भस्म च स्थापनीयम्। प्रक्षालनपात्रे कुशपुष्पाणि, यवः, बहुमूलम्, तमालः, भस्म च यथाक्रमं स्थापनीयम्। सर्वत्र मन्त्रं स्थाप्य, बाह्यतः कवचेन आवृत्य, पश्चात् शस्त्रेण रक्षित्वा, गौमुद्रां दर्शयित्वा, पूजाद्रव्याणि प्रक्षालनपात्रजलेन अभिषिच्य, मूलमन्त्रेण शुद्धीकृत्य, विधिवत् कर्म सम्पादनीयम्। यदि केवलम् एकं प्रक्षालनपात्रम् सर्वकर्मणां सुलभम्, तर्हि श्रेष्ठः साधकः तेनैव अर्घ्यजलम् यथाविधि निर्मातुम् अर्हति। ततः द्वारस्य दक्षिणभागे विनायकदेवं भोज्योपहारैः यथाक्रमं पूजयेत्। अन्तःपुरेश्वरं नन्दिं सम्यक् पूजयेत्, यः सर्वाभरणैः भूषितः, सुवर्णशैलसमानः दीप्तिमान् अस्ति। सः सौम्यः, शशांकशेखरः, त्रिनेत्रः, चतुर्भुजः, तेजस्वी त्रिशूलम्, मृगम्, तीक्ष्णदण्डम् धारयन्, स्वामी च। तस्य मुखं चन्द्रमण्डलवत् अथवा हरिमुखवत्, द्वारस्य उत्तरभागे तस्य पत्नीं वातात्मजां पूजयेत्। ततः धर्मिष्ठां, व्रतानुष्ठानपरां, पादाभरणनिष्ठां मातरं सुयशां पूजयित्वा, परमेश्वरस्य अन्तःपुरम् प्रविशेत्। लिङ्गं तैः द्रव्यैः पूजयित्वा, उपयुक्तोपहारान् अपाकृत्य, लिङ्गं प्रक्षालयित्वा, पुष्पं शिरसि स्थापयेत् शुद्ध्यर्थम्। पुष्पं धारयित्वा, मन्त्रशुद्ध्यर्थं मन्त्रं बलात् जपेत्; चण्डं पूर्वोत्तरदिशि पूजयित्वा, उपयुक्तोपहारान् अपाकृत्य। तदनन्तरं आसनं, आधारं च यथाक्रमं स्थाप्य, भूमौ अधः शुभां कृष्णवर्णां आधारशक्तिं ध्यानयेत्। तस्या अग्रे अनन्तं, श्वेतं, पञ्चफणं, आकाशमिव लिः, कुण्डलितरूपं चिन्तयेत्। तस्या उपरि शुभं चतुष्पादमासनम्, काष्ठपीठवत्; चत्वारः आधाराः धर्मः, ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्। एते आधाराः श्वेतः, रक्तः, पीतः, कृष्णः, दक्षिणपूर्वादिकदिशानुसारः; अधर्मादीनि पूर्वादिनिर्दिश्य उत्तरपर्यन्तं स्थापयेत्। अङ्गानि राजरत्नसदृशानि चिन्तयेत्; तस्य उपरि शुद्धश्वेतं पद्मासनं आच्छादनम्। तस्य अष्टदलानि, अष्टसिद्ध्यः अणिमाद्याः; सूत्राणि वामतः आरभ्य रुद्रशक्त्यः, वामशक्त्यः च। बीजानि अपि ताः शक्त्यः अन्तः, उन्मनीपर्यन्तम्; अन्तःकर्णिका परमवैराग्यम्, डण्डः ज्ञानरूपः शिवः। कर्णिकायाः अन्ते शिवधर्मरूपः कन्दः त्रिवृत्तः; तेषां उपरि आत्मादित्रयोऽर्थाः आसनम्। सर्वासनेषु उपरि सुखासनम्, विविधानि वस्त्राणि प्रसार्य, दिव्यं ज्ञानदीप्तिमान् आसनम् स्थापयेत्। आवाहनं, स्थापनं, संरोधनं, निरीक्षणं, नमस्कारं च, पृथक् पृथक् मुद्रां कृत्वा सम्पादयेत्। ततः पाद्यं, आचमनम्, अर्घ्यम्, गन्धः, पुष्पाणि च उपहरति; तदनन्तरं धूपम्, दीपम्, ताम्बूलम् च, पश्चात् शिवं शयनं स्थापयेत्। अथवा, एवं आसनं, मूर्तिं च यथाक्रमं मूलमन्त्रेण, ब्रह्ममन्त्रैः च पूर्णतया स्थापयित्वा, शिवं परमकारणं देवीसहितं आवाहयेत्; देवः अचलः, अक्षरः, शुद्धस्फटिकसदृशः दीप्तिमान्। सः सर्वलोककारणम्, सर्वलोकसारः परमः। भक्तैः सहजं दृश्यते, अक्षरस्वामी, किन्तु ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्रादिभिः अप्राप्यः। सः देवसाररूपः ज्ञैः ज्ञातः, किन्तु अप्रमेयः; अनादि, मध्य, अनन्तः, संसारदुःखार्तानां औषधम्। एष शिवतत्त्वं, शिवस्य स्थायी प्रयोजनम्; परमलिङ्गं पञ्चोपचारैः, भक्त्या पूजयेत्। लिङ्गं महेश्वरस्य स्वरूपम्, शिवस्य परमात्मा; स्नानकाले जयध्वन्यादि शुभकर्माणि कुर्यात्। गोपञ्चगव्यैः—सर्पिः, क्षीरम्, दधि, मधु आदि—मूलैः, फलसारैः, तिलैः, सरषपैः, पिठिकैः च पूजयेत्। यवैः, शुद्धबीजैः, माषादिपूर्णैः, लेपैः अभिषिक्त्वा, ततोऽपि उष्णजलेन स्नानं कुर्यात्। बिल्वपत्रादिभिः लेपशेषं, गन्धशेषं अपाकृत्य, पुनः जलस्नानं कृत्वा, राजविधिना यथाक्रमं यजेत्। गन्धयुक्तामलकी, हरिद्रा च यथाक्रमं अर्पयेत्; ततो, लिङ्गं वा मूर्तिं जलैः शुद्धीकृत्य। गन्धयुक्तेन जलेन, कुशपुष्पयुक्तेन जलेन, सुवर्णरत्नयुक्तेन जलेन, मन्त्रबलसम्पन्नेन जलेन स्नानं कुर्यात्। यदि द्रव्याणि न सुलभानि, तर्हि यानि उपलब्धानि, अथवा केवलं मन्त्रबलसम्पन्नेन जलेन, श्रद्धया शिवं स्नापयेत्।