शिवपुराणम्

स तु साधकः, शास्त्रेण निर्दिष्टस्य हंसन्यासस्य विधानं सम्यक् आचरन्, बाहुनेत्रमुखललाटनासिकाकक्षिबाहुपार्श्वस्तनादिषु शरीरं विभागयति। कटिहस्ताङ्घ्र्यादिषु, अथवा पञ्चाङ्गविधिना, हंसन्यासं कृत्वा, पञ्चाक्षरमन्त्रमपि तत्र स्थापितुमर्हति। यया पूर्वं शैवत्वप्राप्तिः उक्ता, तया विधया, यः शिवः न स्यात्, स शिवस्य साधनं वा पूजनं न कुर्यात्। यः शिवः न स्यात्, स शिवं न ध्यायेत्, न च शिवत्वं प्राप्नुयात्; अतः शैवदेहम् आस्थाय, बद्धजीवभावं परित्यज्य, "अहं शिवः" इति चिन्तयन्, शैवकर्माणि आचरितव्यानि। तत्र क्रियायज्ञः, तपोयज्ञः, जपयज्ञः, ध्यानयज्ञः, ज्ञानयज्ञश्च—एते पञ्च यज्ञाः कथिताः। केचित् क्रियायज्ञे, अन्ये तपोयज्ञे, अन्ये जपयज्ञे, तथा अन्ये ध्यानयज्ञे प्रवृत्ताः। अपरे ज्ञानयज्ञे, यः यः परः, सः सः विशिष्टः; क्रमस्य यज्ञः द्विविधः—काम्यनिष्काम्यभेदात्। कामी, कामान् भुक्त्वा, पुनः तेषु रागं गच्छति; अकामी तु, रुद्रालये सुखान् अनुभूय, ततः निर्गच्छति। तपोयज्ञे प्रवृत्तः, पुनः तत्रैव जन्यते, अस्य विषये संशयः नास्ति; यतिः अपि, तत्र सुखान् अनुभूय, ततः निर्गच्छति। जपध्यानयज्ञयोः प्रवृत्तः, भूमौ मनुष्यत्वं प्राप्नोति; जपध्यानपरः, तत्र भेदात्, मर्त्यः इह। ज्ञानं प्राप्य, शीघ्रं शिवैक्यं लभते; अतः, क्रियायज्ञोऽपि, शिवेन मोचितेन नियुक्तः, देहिनां कृते भवति। स च यदि निष्कामः, मोक्षाय; सकामः चेत्, बन्धनाय एव। अतः पञ्चसु यज्ञेषु, ध्यानज्ञानयोः प्रवृत्तिः कार्याः। यः ध्यानज्ञानसमन्वितः, स संसारसागरं तरति; हिंसादिदोषरहितः, शुद्धचित्तोपायः। एतेषु ध्यानयज्ञः श्रेष्ठः, स एव मोक्षफलप्रदः; बहिर्कर्मसु प्रवृत्ताः तु सीमितफलमेव लभन्ते। यथा राजमहले, तथा कर्मसु प्रवृत्तेषु; ध्यानिनां रूपं सूक्ष्मं, तेषां दिव्यत्वं प्रत्यक्षं दृश्यते। यथा बहिर्कर्माणि मृत्पाषाणादिभिः स्थूलरूपाणि निर्मीयन्ते, तथा ध्यानयज्ञपराः, शिलामयदेवताभ्यः, मृत्पिण्डादिभ्यः, अधिकाः स्युः। ते तु परं न प्राप्नुवन्ति, यतः शिवस्वरूपं न ज्ञातवन्तः; आत्मन्येव स्थितं शिवं परित्यज्य, बहिर्देवतां पूजयति। स न किञ्चित् फलम् उपलभते, यथा हस्तस्थं फलम् उत्सृज्य, स्वं कूर्चिकां चाटयेत्। ज्ञानात् ध्यानं जायते, ध्यानात् पुनः ज्ञानम्; उभयात् मोक्षः सिध्यति। अतः ध्याने प्रवर्तितव्यम्—द्वादशाङ्गुलान्ते, मूर्ध्नि, ललाटे, भ्रूमध्ये, वा नासाग्रे, मुखे, कण्ठे, हृदि, नाभौ वा—एतेषु नित्यदेशेषु, श्रद्धया विदारितचित्तः। बहिर्द्रव्यैः, देवदेव्यौ पूजयेत्; अथवा, लिङ्गे, कृत्रिमे वा, सदा पूजनम् आरभेत। वह्नौ, वेदिकायां वा, श्रद्धया शक्त्या च, अन्तर्बहिश्च पूजयेत् परमेश्वरं। अन्तःपूजायाम् प्रवृत्तः, बहिःपूजां कुर्यात् वा न वा। शिवस्यैवोपदिष्टं पूजनविधानं संक्षेपेण कथयामि। अन्तःपूजा, होमपर्यन्तम्, क्रियेत वा न क्रियेत; ततः परम्, बहिःपूजां कुर्यात्। तत्र, मनसा कल्पितान् शुद्धान् चोपहारान् समर्प्य, विनायकं ध्यायित्वा, विधिपूर्वकं तं पूजयेत्। दक्षिणे वामे च, नन्दिं सुवशं च पूजयेत्; तौ च मनसा सम्यक् पूज्य, आसनं विनियोजयेत्। पूजादिकर्मसमन्वितः, सिंहासनादिना, अथवा विशुद्धपद्मासनस्थः, त्रितत्त्वयुक्तः स्यात्। तत्रैव, शिवं पार्वत्यासहितं, सर्वलक्षणसम्पन्नं, सर्वाङ्गसुन्दरं, मनसा ध्यायेत्। सर्वसौभाग्ययुक्तं, सर्वाभरणभूषितं, रक्तमुखहस्तपादं, हसितमन्दस्मितं, मल्लिकाचन्द्रसमानवदनं, शुद्धस्फटिकसदृशं, त्रिनेत्रं, विकसितपद्मसदृशनेत्रं, चतुर्भुजं, सुशरीरं, शशाङ्ककान्तिप्रभं, वरदाभयदायकहस्तं, मृगचिह्नधारिणं, नागहारकङ्कणभूषितं, नीलकण्ठं, अनुत्तमं, गणपरिवारयुक्तं, तं ध्यात्वा, तस्य वामभागे महादेवीं चिन्तयेत्। सा च, विकसितनवनीलोत्पलदलदीर्घविपुललोचनां, पूर्णचन्द्रवदनाम्, कृष्णकुन्तलां, नीलोत्पलदलसदृशां, शशाङ्कमौलिम्, स्तनयुगलपीनमुनमत्तस्निग्धं, तन्व्याः कट्याः, विस्तीर्णश्रोणिं, पीतकौशेयवस्त्रवतीं, सर्वाभरणभूषितां, भालचिह्नशोभितां, विविधपुष्पविन्यस्तसुन्दरकुन्तलां, सर्वाङ्गसमन्वितां, लज्जारुणवदनाम्, दक्षिणहस्तेन सुवर्णपद्मं धारयन्तीं, अपरहस्तेन दण्डमुपवेश्य, सिंहासने स्थितां, पाशच्छेदिनीं, सतत्त्वचैतन्यसुखरूपिणीं, तां शुभासने देव्या सह देवमधिष्ठाय, सर्वोपचारैः, भक्त्या, मानसपुष्पैः पूजयेत्। अथवा, यं कञ्चिद् ईश्वररूपं कल्पयेत्, तेनैव पूजयेत्। शिवीं वा, सदाशिवाभिधां, परमां माहेश्वरीं, षड्विंशकां, श्रीकण्ठं वा, तद्रूपेण पूजयेत्। एतद्विधिना, श्रद्धया, भक्त्या, विधिपूर्वकं, अन्तर्बहिश्च, परमेश्वरस्य पूजनं सम्यक् सम्पादयेत्।