शिवपुराणम्

शृणु, धर्मप्रियः! शिल्पकृत्समये पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं यथाक्रमं श्रुत्वा, कथं सत्कर्मणा लोकानां प्राप्तिः सुलभा भवति, तदहं ते सम्यक् आख्यास्यामि। तीर्थस्य तु सप्तविंशतिमुखानि सन्ति, तानि सर्वकामफलदानी कथ्यन्ते। तस्य तटाः स्वर्गं ददति, ब्रह्मविष्ण्वोः स्थानानि च। शैवास्तटाः शिवलोकं ददन्ति, इच्छाफलप्रदानि च; नैमिषे, बदर्यां, मेषगे, गुरौ, रवे च स्नानं कर्तव्यम्। ब्रह्मलोकप्राप्तिः तत्र स्नानेन, पूजादिकं च; तथा सिंधुस्नानेन सूर्ये सिंहे वा कर्कटे स्थिते। केदारजलपानं स्नानं च ज्ञानप्रदं प्रसिद्धम्; सिंहमासे गुरु सिंहस्थे गोदावरीस्नानं कर्तव्यम्। शिवेन उक्तं—एतत् शिवलोकं ददाति; यमुनायां शोनायां च स्नानं कर्तव्यं गुरौ कन्यास्थे सूर्ये च। धर्मदन्तिलोकं महाभोगं च तत्र लभ्यते; कावेरीस्नाने तुलामासे सूर्यगुरू तुलास्थे च। विष्णुवचनस्य माहात्म्येन सर्वकामफलप्राप्तिः विज्ञायते; वृश्चिकमासे, सूर्यगुरू वृश्चिकस्थे च। नर्मदास्नाने विष्णुलोकप्राप्तिः; सुवर्णमुखर्यादीनां स्नाने गुरौ सूर्ये च। ब्राह्मणेन उक्तं—एतत् शिवलोकं ददाति; जाह्नव्यां मृगमासे गुरौ मृगस्थे स्नानं कर्तव्यम्। ब्रह्मणा उक्तं—एतत् शिवलोकं ददाति; ब्रह्मविष्ण्वोः स्थानानां भोगानन्तरं ज्ञानप्राप्तिः अन्ते। माघमासे सूर्ये कुम्भस्थे श्राद्धं, पिण्डदानं, तिलमिश्रितं जलं गङ्गायां दातव्यम्। एतैः कर्मभिः अनन्तपितृवंशोऽपि उद्धृतः; कृष्णवेण्यां विशेषतः सूर्ये मीनस्थे प्रशंस्यं। प्रत्येकतीर्थे तस्य मासे स्नानेन इन्द्रपदं लभ्यते; गङ्गायाः सह्यजन्यनदीषु च निवासः बुधैः कर्तव्यः। तत्र पापक्षयः निश्चितः; रुद्रलोकप्रदानि क्षेत्राणि बहूनि। ताम्रपर्णी वेगवती च ब्रह्मलोकफलदानी; तयोः तटे स्वर्गप्रदानि क्षेत्राणि सन्ति। तत्र पुण्यप्रदानि क्षेत्राणि बहूनि; यत्र यत्र वासः, तत्र तत्र तस्य तस्य फलम्। सदाचारः, सत्क्रिया, निरन्तरचिन्तनं च अनुवर्त्यं; बुद्धिमन्तः, दयालवः तत्र स्थातव्यम्, अन्यथा फलं न लभ्यते। पुण्यं क्षेत्रे कृतं महाफलप्रदं; तत्र कृतं पापं महाघोरं भवति। तत्र पुण्येन जीवितं याचितं चेत्, नाशः आगच्छति; पुण्यं धनं देहं वचनं वा सम्पदं ददाति। मनसि कृतं पापं द्विजैः नाश्यते; मनसि कृतं पापं वज्रावरणं इव कल्पान्तरं स्थायि। केवलं ध्यानात् तद्विनश्यति, अन्यथा न; वाचिकं पापं जपेन, शारीरं तपसा नाश्यते। वित्तजनितं पापं दानेन नश्यति; अन्यथा कल्पान्तरं तिष्ठति। पूर्वपापेन पुण्यं नश्यति कदाचित्। बीजं, वृद्धिः, भोगः—एते पुण्यपापयोः विभागाः; बीजं ज्ञानात् नश्यति, वृद्धिः पूर्ववत्। भोगः भोगेन नश्यति, अन्यथा न, पुण्यसङ्ग्रहेण अपि। बीजे नष्टे शेषः भोगाय एव। देवपूजया, ब्राह्मणदानैः, कालक्रमेण तपसा च, पुरुषः भोगं प्राप्नोति; अतः सुखकामः पापं न कर्तव्यम्। अथ धर्माधर्मयुक्तानि कर्माणि, यैः बुधाः जगत् जयन्ति, शीघ्रं आचारं शिष्ये। यानि स्वर्गनरकप्रदानि, तानि कथयामि। सदाचारयुक्तः पण्डितः ब्राह्मणः इति कथ्यते; वेदविद् विप्रः, द्विजः तु सर्वे। अल्पाचारः अल्पवेदविद् क्षत्रियः, राजसेवकः; किञ्चित् आचारः वैश्यः, कृषिवाणिज्यनिष्ठः। शूद्रः वा ब्राह्मणः कृषकः; ईर्ष्यालुः, अन्यान् हिंसकः चाण्डालः वा द्विजः। पृथिवीपालः राजा क्षत्रियः; धान्यविक्रेता वैश्यः, अन्यः वणिजः। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यसेवकः शूद्रः; कृषकः वृषलः, अन्ये दस्यवः। प्रभाते पूर्वदिशं मुखं कृत्वा, देवप्रणीतं धर्मं, जीविकोपायं, क्लेशं, व्ययम् च चिन्तयेत्। आयुः, वैरम्, मृत्यु, पापम्, भाग्यं, रोगम्, भोजनम्, बलम्, प्रभातप्राप्तिफलम् च मन्येत। रात्र्याः अन्तः प्रभातः; अर्धयामः संधिः। तस्मिन् काले द्विजः उत्थाय मूत्रपुरीषं विसृजेत्। गृहाद् दूरं, बाह्यस्थले, उत्तराभिमुखः प्रवेशयेत्; विघ्नः चेत् अन्यदिशं। जलं, अग्निं, ब्राह्मणं, देवांश्च न अभिमुखं कुर्यात्; वामहस्तेन गुप्ताङ्गः, अन्येन मुखम् आवृणोत्। पुरीषं विसृज्य उत्थाय तं मलं न पश्येत्; जलं गृह्य बाह्ये जले शुद्धिं कुर्यात्। अन्यथा देवपितृऋषितीर्थं न अवतीर्य, भूमिना सप्तपञ्चत्रिवारं गुदं शुद्धयेत्। कर्कोटपरिमाणं लिङ्गशुद्धौ, गुदशुद्धौ विशुद्धिः नियता; उत्थाय हस्तप्रक्षालनं, मुखपरिमार्जनं अष्टवारं कुर्यात्। काष्ठेन वा पात्रेण वा बाह्ये जले शुद्धिं कुर्यात्; तर्जनीं वर्जयेत्, दन्तधावनं नियतम्। एवं धर्ममार्गे पुण्यतीर्थस्नानादिकं, सत्कर्म, सदाचारः च, मनुष्यस्य मोक्षमार्गे, सुखप्राप्तौ च, अनिवार्यं इति शास्त्रस्य उपदेशः।