शिवपुराणम्

एवं पञ्चाशद् रुद्रमार्गानुसारं वर्णान् विन्यस्य, ततोऽङ्गमुखभागविभागेन पञ्च ब्रह्माणि विनियोजयेत्। तत्र हस्तादीनां विनियोगं क्रमशः कृत्वा, अथवा तदकृत्वापि, शिरः, मुख, हृदयं, गुप्ताङ्गानि, पादांश्च तेषु स्थापयेत्। ततोऽग्रे, शीर्षे, ऊर्ध्वमुखं पश्चिमाभिमुखं च पञ्च ईशानशक्तयः श्वेतपञ्चभागेषु एकैकशः स्थापनीयाः। चतुर्मुखेषु, पूर्वादिदिगनुक्रमेण पुरुषस्य चतुःशक्तयः विनियोजनीयाः। हृदयकण्ठस्कन्धनाभिपृष्ठवक्षःस्थलेषु, पादयोः करयोश्च, अघोरस्याष्टशक्तयः स्थापनीयाः। ततोऽन्योन्ये पार्श्वयोः, गुदे, उपस्थे, जानुनोः, जङ्घयोः, श्रोणिषु, कटीपार्श्वेषु च, वामदेवस्य दशशक्तयः चिन्तनीयाः। यथाविनियोगवित्, नासिकायां, शीर्षे, भुजयोः शक्तीनां विनियोगं कुर्यात्; एवं त्रिंशदष्टशक्तीनां विनियोगः क्रमेण कर्तव्यः। अनन्तरं, प्रणवविनियोगं प्रणववित् उभयभुजयोः, कूर्परयोः, मणिबन्धयोश्च कुर्यात्। पार्श्वे, उदरे, ऊरुषु, जङ्घासु, पादपीठेषु च, प्रणवविनियोगं कृत्वा विनियोगकुशलः प्रचरेत्। शास्त्रविहितेन विधिना हंसविनियोगः शिवशास्त्रे निर्दिष्टः कर्तव्यः, हंसबीजं नेत्रयोः नासिकयोश्च विनियोजयेत्। भुजेषु, नेत्रयोः, मुखे, ललाटे, नासिकयोः, कक्षयोः, स्कन्धयोः, पार्श्वयोः, वक्षःस्थलेषु च, हंसबीजं विभाग्य स्थापयेत्। श्रोणिषु, करयोः, गुल्फयोः, अथवा पञ्चाङ्गविधिना, हंसविनियोगं कृत्वा, ततोऽनन्तरं पञ्चाक्षरीमन्त्रं स्थापयेत्। पूर्वोक्तविधिना, येन शिवत्वमाप्यते, अशिवः शिवं नाचरेत् न पूजयेत्। अशिवः शिवं न ध्यानयेत्, न च शिवं प्राप्नोति; तस्मात् शैवरूपं धारयित्वा, बध्दभावं त्यक्त्वा, ‘शिवोऽहम्’ इति चिन्तयन्, शैवकर्माणि कुर्यात्। क्रियायज्ञः, तपोयज्ञः, जपयज्ञः, ध्यानयज्ञः, ज्ञानयज्ञश्च—एते पञ्च यज्ञाः कीर्तिताः। केचित् क्रियायज्ञे, अन्ये तपोयज्ञे, अन्ये जपयज्ञे, अन्ये ध्यानयज्ञे, अन्ये ज्ञानयज्ञे रता भवन्ति; प्रत्येकः परः परः श्रेयांसि प्राप्नोति। क्रियायज्ञे इच्छाविशेषेण द्विविधो यज्ञः परिगण्यते—इच्छया चानिच्छया च। इच्छावान् पुनः कामान् भुक्त्वा तेषु रज्यते; अनिच्छावान् तु रुद्रसदने सुखानि भुक्त्वा ततो निर्गच्छति। तपोयज्ञनिष्ठः पुनः पुनर्जायते—अत्र न संशयः; तपस्वी तत्र सुखानि भुक्त्वा ततो निर्गच्छति। जपध्यानयज्ञनिष्ठः मनुष्यत्वं प्राप्नोति; अत्र मृत्युमान् जपध्यानपरः तद्विशेषेण मर्त्यलोकं प्राप्नोति। ज्ञानप्राप्त्या शीघ्रं शिवसंयोगं गच्छति; तस्मात् क्रियायज्ञोऽपि मुक्तैः शिवाज्ञया शरीरिणां कर्तव्यः। अनिच्छया कृतः स मुच्यते, इच्छया तु बन्धनमेव भवति; तस्मात् पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानयोः प्रवृत्तिः कार्य्या। ध्यानज्ञानयुक्तः संसारसागरं तर्तुम् अर्हति; हिंसादिदोषवर्जितः शुद्धचित्तः स्यात्। एषु यज्ञेषु ध्यानयज्ञः श्रेष्ठः, स मुक्तिफलप्रदः; बहिःक्रियायुक्ताः तु सीमितफलमेव प्राप्नुवन्ति। यथा राजगृहे, तथा क्रियायुक्तेषु; ध्यानिनां रूपं सूक्ष्मं, तेषां दिव्यं साक्षात् दृश्यते। यथा लोके स्थूलक्रियाः मृद्वनादिभिः निर्मीयन्ते, तथा ध्यानयज्ञनिष्ठाः शिलामयांश्च देवांश्च अतिक्रान्ताः। ते परं न प्राप्नुवन्ति, यतो हि शिवस्वरूपं न जानन्ति; आत्मनि स्थितं शिवं परित्यज्य, बहिः पूजां कुर्वन् नरः। स फलं हस्तस्थितं न त्यक्त्वा स्वकोटिम् आलिह्य निष्ठां न कुर्यात्; ज्ञानात् ध्यानं जायते, ध्यानात् पुनः ज्ञानं स्यात्। उभयात् एव मोक्षः सिध्यति; तस्मात् ध्याननिष्ठः स्यात्—द्वादशाङ्गुलान्ते, मूर्ध्नि, ललाटे, भ्रूमध्ये वा। अथवा नासाग्रे, मुखे, कण्ठे, हृदि, नाभौ वा—एतेषु नित्येषु स्थानेषु श्रद्धया विदारितचित्तः स्यात्। बहिः द्रव्यैः देवदेव्यौ पूजयेत्; अथवा लिङ्गे, कृत्रिमरूपे, वा सदा पूजयेत्। वह्नौ, वेदीषु, यथाशक्ति यथाभक्तिं वा; अन्तरबाह्ययोः अपि, परमेश्वरं पूजयेत्। यदि अन्तरपूजायाम् अनुरक्तः, बाह्यपूजां कुर्यात् वा न वा। शिवः स्वयम् देवीं प्रति यथा शास्त्रे उपदिष्टवान्, तं पूजाविधिं संक्षेपेण कथयामि। अन्तरपूजा होमपर्यन्तं कर्तव्या वा न वा; ततः परं बाह्यपूजां कुर्यात्। तत्र, मनसा द्रव्याणि संकल्प्य शुद्धीकृत्य, विनायकं ध्यात्वा, विहितविधिना पूजयेत्। दक्षिणे वामे च नन्दिं सुसयशसम् उपास्य, तौ मनसा सम्यक् पूजयित्वा, आसनं विधाय बुधः स्थापयेत्। पूजादिकर्मसम्पन्नः, सिंहासनादिषु, शुद्धपद्मासनं वा, त्रितत्त्वयुक्तं स्थापयेत्। तत्र, शिवं पार्वत्याऽन्वितं, परममनोहरं, सर्वलक्षणसम्पन्नं, सर्वाङ्गसुन्दरं ध्यात्वा पूजयेत्। सर्वगुणैः समन्वितं, सर्वाभरणभूषितं, रक्तमुखकरचरणं, मन्दस्मितमुखं, मल्लिकाचन्द्रसदृशं च। शुद्धस्फटिकसन्निभं, विकसितकमललोचनत्रयं, चतुर्भुजं, सुशरीरं, सुन्दरशशाङ्कशेखरं च शिवं सम्यक् ध्यात्वा पूजयेत्।