शिवपुराणम्

एवं शरीरस्य आत्मनश्च संक्षिप्तया विधिना शुद्धिकरणं कृत्वा शिवभावं प्राप्य, परमेश्वरस्य पूजनं कर्तव्यम्। यदि समयः अस्ति वा नास्ति, मनः च विक्षिप्तं वा शान्तं, तदा तत्र नियतविधिना विस्तारतः न्यासविधिं कर्तव्यम्। तत्र प्रथमं अक्षराणां न्यासः, ततः ब्रह्मन्यासः, तृतीयं प्रणवन्यासः, अनन्तरं हंसन्यासः। पञ्चमं पञ्चाक्षरन्यासः, यः मुनिभिः कथितः—एतेषु पूजादिकर्मणि एकं वा बहूनि न्यासान्याचरेत्। अक्षरन्यासे, 'अ' शिरसि, 'आ' ललाटे, 'इ' 'ई' च नेत्रयोः, 'उ' 'ऊ' च कर्णयोः, 'ऋ' 'ॠ' कपोलयोः, 'ऌ' 'ॡ' नासिकयोः, 'ए' 'ऐ' ओष्ठयोः, 'ओ' 'औ' दन्तपङ्क्त्योः, 'अं' जिह्वायां, तालु च यथायोग्यं स्थाप्येत। 'क' आदि वर्गः दक्षिणहस्तस्य पञ्चसन्धिषु, 'च' आदि वर्गः वामहस्तस्य सन्धिषु, 'ट' 'त' वर्गौ च पादयोः सन्धिषु न्यस्येत। 'प' 'फ' पार्श्वे पृष्ठे च, 'ब' 'भ' नाभौ, 'म' हृदये तथा क्रमशः त्वचि अन्येषु च स्थानेषु अक्षरन्यासः। 'य' इत्यादि 'स' पर्यन्तं सप्त धातुषु, 'हं' हृदये, 'क्ष' भ्रूमध्ये न्यस्येत। एवं पञ्चाशद्रुद्रमार्गेण अक्षरन्यासं कृत्वा, पञ्चब्रह्मन्यासः अङ्गमुखभागविभागेन कर्तव्यः। हस्तादीनां क्रमशः न्यासं कृत्वा वा न कृत्वा, शिरसि, मुखे, हृदये, गुप्तस्थाने, पादयोः स्थापयेत्। ततः उपरि, उर्ध्वमुखानि पश्चिममुखानि च मुखानि व्यवस्थितानि, ईशानस्य पञ्च शक्तयः पञ्च श्वेतस्थानेषु स्थाप्याः। अनन्तरं चतुर्मुखेषु, पूर्वादिदिक्क्रमेण पुरुषस्य चतुःशक्तयः स्थापनीयाः। हृदये, कण्ठे, स्कन्धयोः, नाभौ, उदरे, पृष्ठे, उरस्यपि, पादयोः हस्तयोः च अघोरस्य अष्ट शक्तयः स्थाप्याः। ततो द्वयोः पार्श्वयोः दश शक्तयः—गुदे, गुप्ते, जानुयोः, जङ्घयोः, श्रोण्योः, कट्यां, पार्श्वयोः—वामदेवस्य चिन्तनीयाः। यथावत् ज्ञानी नासिकायां, शिरसि, बाहुषु शक्तिन्यासं कुर्यात्; एवं क्रमशः अष्टत्रिंशत् शक्तीनां न्यासं कृत्वा। अनन्तरं प्रणवन्यासविधिं ज्ञात्वा, बाहुषु, कूर्चेषु, मणिबन्धयोः च न्यासं कुर्यात्। पार्श्वे, उदरे, ऊरुषु, जङ्घयोः, पृष्ठपादयोः च न्यासं कृत्वा, प्रणवन्यासप्रवीणः प्रत्यागच्छेत्। हंसन्यासं शिवशास्त्रानुसारं कर्तव्यम्—हंसबीजं नेत्रयोः, नासिकयोः च विभज्य न्यस्येत्। बाहुषु, नेत्रयोः, मुखे, ललाटे, नासिकायां, कक्षयोः, स्कन्धयोः, पार्श्वयोः, उरस्यपि न्यासं कुर्यात्। श्रोण्योः, हस्तयोः, गुल्फयोः वा पञ्चाङ्गविधिना हंसन्यासं कृत्वा, ततो पञ्चाक्षरन्यासं स्थापयेत्। पूर्वोक्तया विधिना शिवत्वप्राप्तये, यः शिवः न भवति सः शिवस्य न पूजा न साधना कर्तव्या। यः शिवः न भवति सः शिवस्य ध्यानं न कुर्यात्, न च शिवं प्राप्नोति; अतः शैवदेहं धारयित्वा, बद्धजीवभावं परित्यज्य, 'अहं शिवः' इति चिन्तयन्, शैवकार्याणि आचर्येत्। कर्मयज्ञः, तपस्यज्ञः, जपयज्ञः, ध्यानयज्ञः, ज्ञानयज्ञः—एते पञ्च यज्ञाः कथिताः। केचित् कर्मयज्ञे, अन्ये तपस्यज्ञे, अन्ये जपयज्ञे, तथा अन्ये ध्यानयज्ञे, अन्ये ज्ञानयज्ञे, प्रत्येकः परस्परं विशिष्टः; क्रमयज्ञः द्विविधः—कामभेदेन अकामभेदेन च। कामी, कामान् उपभूय, पुनः कामेषु रागी भवति; अकामी, रुद्रधामे सुखान् उपभूय, ततः तस्मात् निर्गच्छति। तपस्यज्ञे भक्तः पुनः जन्मं प्राप्नोति—अत्र नास्ति संशयः; तपस्वी, पुनः सुखान् उपभूय, ततः तस्मात् निर्गच्छति। जपध्यानयज्ञे भक्तः, भूमौ मानवः जन्मं प्राप्नोति; जपध्याननिष्ठः मर्त्यः, तस्य भेदेन, ज्ञानं प्राप्य, शीघ्रं शिवसंयोगं प्राप्नोति। अतः कर्मयज्ञः अपि, मुक्तैः शिवाज्ञया कृतः, देहिनां हिताय। अकामेन कृतः मोक्षाय, कामेन कृतः केवलं बन्धनाय। अतः पञ्चयज्ञेषु ध्यानज्ञानयोः भक्तिः कर्तव्या। ध्यानज्ञानयुक्तः संसारसागरं तर्तुम् अर्हति; हिंसादिदोषैः मुक्तः, विशुद्धचित्तः साधनम्। एतेषु ध्यानयज्ञः श्रेष्ठः, मोक्षफलप्रदः; बाह्यकर्मनिष्ठाः केवलं सीमितं फलम् प्राप्नुवन्ति। यथा राजभवनं, एवं कर्मनिष्ठेषु; ध्याननिष्ठस्य रूपं सूक्ष्मं, तस्य दिव्यसन्निधिः साक्षात् दृश्यते। यथा अत्र स्थूलकर्मरूपाणि मृद्, काष्ठ, आदिभिः निर्मितानि, तथा ध्यानयज्ञनिष्ठाः पाषाणमयं वा मृदमयं देवतारूपं अतीत्य तिष्ठन्ति। तेषां परमं न प्राप्तिः, यतः शिवस्वरूपं न ज्ञायन्ते; आत्मनि स्थितं शिवं परित्यज्य, बाह्यं पूजां करोति। सः हस्ते स्थितं फलम् परित्यज्य, स्वकं कूर्चं चोष्णाति; ज्ञानात् ध्यानं सम्भवति, ध्यानात् पुनः ज्ञानं जायते। उभयात् मोक्षः सम्पद्यते; अतः ध्याननिष्ठः स्यात्—द्वादशाङ्गुलान्ते, शिरसि, ललाटे, भ्रूमध्ये, वा। नासाग्रे, मुखे, कण्ठे, हृदये, नाभौ—एतेषु नित्यस्थानेषु, श्रद्धया विदारितचित्तः, ध्यानं कुर्यात्।