शिवपुराणम्

साधकः सुषुम्णानाड्याः प्रवाहेन प्राणं सम्यगुत्सृज्य, आत्मानं मूर्ध्नः निर्गत्य शिवतेजसा संयोजयेत्। ततः प्राणेन शरीरं शोषयित्वा, कालाग्निना तद् दग्ध्वा, ऊर्ध्वगमनप्रकारेण प्राणेन कलाः समुद्धरेत्। शरीरं विलाप्य दग्ध्वा, कलाः सागरस्पर्शेन संस्पृश्य, तद् अमृतेन प्लावयित्वा स्वस्थानं पुनः स्थापयेत्। पुनः, विलीनदग्धेऽपि कलानिर्माणं विना, भस्मीकृतमपि शरीरं अमृतस्य प्रवाहेन प्लावयेत्। ततः विज्ञानमयशरीरे, दीपशिखारूपं शिवनिर्गतं आत्मानं ब्रह्मरन्ध्रे संयोजयेत्। तदन्तरं, शरीरं प्रविष्टं तदात्मानं हृदयपद्मे ध्यायित्वा, विज्ञानमयं शरीरं पुनः अमृतवृष्ट्या अभिषिञ्चेत्। ततः, हस्तस्य शुद्धिपूर्वकं न्यासं कृत्वा, पश्चात् महामुद्रया शरीरन्यासं समाचरेत्। शिवोपदिष्टविधिना अङ्गन्यासं कृत्वा, पश्चात् हस्तपादादिसन्धिषु वर्णन्यासं विधिवत् स्थापयेत्। ततो षडङ्गन्यासं षड्वर्गसहितं कृत्वा, आग्नेयादिदिग्बन्धं क्रमशः समाचरेत्। अन्यथा, शिरःप्रभृति पञ्चाङ्गन्यासं, तथा षडङ्गन्यासं, भूतशुद्ध्यादिवर्जितं, केवलं कर्तुं शक्यते। एवं शरीरात्मशुद्धिं संक्षिप्तेन विधिना कृत्वा, शिवभावं प्राप्तः, परमेश्वरं पूजयेत्। यदि किञ्चित्कालोऽस्ति वा नास्ति, मनश्च विक्षिप्तमस्ति चेत्तदा, विधिपूर्वकं विस्तारतः न्यासं समाचरेत्। तत्र प्रथमं वर्णन्यासः, ततः ब्रह्मन्यासः, तृतीयः प्रणवन्यासः, अनन्तरं हंसन्यासः। पञ्चमः पञ्चाक्षरन्यासः पण्डितैः निर्दिष्टः; एतेषां एकं वा बहूनि वा पूजादिकर्मसु कर्तुं युक्तम्। शिरसि 'अ' न्यस्येत्, ललाटे 'आ', नेत्रयोः 'इ' 'ई', कर्णयोः 'उ' 'ऊ' च सम्यक्। कपोलयोः 'ऋ' 'ॠ', नासापुटयोः 'ऌ' 'ॡ', ओष्ठयोः 'ए' 'ऐ', दन्तपङ्क्त्योः 'ओ' 'औ' च क्रमशः स्थापयेत्। जिह्वायाम् 'अं', तालुस्थले च यथायोग्यं, 'क'वर्गः दक्षिणहस्तपञ्चसन्धिषु स्थाप्यः। तथैव 'च'वर्गः वामहस्तसन्धिषु, 'ट'वर्गः 'त'वर्गश्च पादयुग्मसन्धिषु न्यस्येताम्। 'प' 'फ' पार्श्वे पृष्ठे च, 'ब' 'भ' नाभौ, 'म' हृदि, अन्ये च क्रमशः त्वच्यादिषु स्थापनीयाः। 'य'प्रभृति 'स'पर्यन्तं सप्तधातुषु, हृदि 'हं', भ्रूमध्ये 'क्ष' न्यस्येत्। एवं पञ्चाशद्रुद्रमार्गेण वर्णान् न्यस्य, पञ्चब्रह्माणि अङ्गमुखभागादिविभागे न्यस्येत्। तैः हस्तादिन्यासं क्रमशः कृत्वा, अथवा न कृत्वापि, तानि शीर्षमुखहृद्युपस्थपादेषु स्थापयेत्। ततः, उपरि ऊर्ध्वमुखानि पश्चिममुखानि च मुखानि विधाय, ईशानशक्तयः पञ्च श्वेतपञ्चदेशेषु क्रमशः स्थाप्याः। चतुर्मुखेषु, पूर्वादिदिक्क्रमं अनुसृत्य पुरुषशक्तयः चत्वारः स्थापनीयाः। हृदयकण्ठस्कन्धनाभिपृष्ठवक्षःस्थलेषु, पादहस्तयोरपि, अघोरशक्तयः अष्टौ स्थाप्याः। अनन्तरं, पार्श्वयोः दश शक्तयः—गुदे, उपस्थे, जानु, जङ्घा, श्रोणि, कटि, पार्श्वेषु—वामदेवस्य चिन्तनीयाः। योग्यः शक्तिसंस्थानं जानाति, नासाशिरःबाहुषु शक्तिन्यासं सम्यक् स्थापयेत्; एवं त्रयस्त्रिंशत् शक्तिस्थापनं कृत्वा। अनन्तरं, प्रणवविधिं जानन्, प्रणवन्यासं बाह्वोः, कूर्परे, मणिबन्धे च स्थापयेत्। पार्श्वे, उदरे, ऊरू, जङ्घा, पादपृष्ठे च, एवं प्रणवसंस्थानं कृत्वा, न्यासकुशलः प्रवर्तते। हंसन्यासं शिवशास्त्रविहितं कृत्वा, हंसबीजं नेत्रयोर्नासापुटयोश्च विभज्य स्थापयेत्। बाह्वोः, नेत्रयोः, मुखे, ललाटे, नासापुटयोः, कक्षः, स्कन्धयोः, पार्श्वयोः, स्तनयोश्च विभागः कर्तव्यः। श्रोणिषु, हस्तयोः, गुल्फयोः, अथवा पञ्चाङ्गविधिना, हंसन्यासं कृत्वा, पञ्चाक्षरमन्त्रं स्थापयेत्। पूर्ववर्णितेन विधिना, येन शिवत्वं लभ्यते, अशिवः शिवं न आचरेद् न पूजयेत्। अशिवः शिवं न ध्यायेत्, न च शिवं प्राप्नुयात्; अतः, शैवं शरीरं धारयित्वा, पाशबुद्धिं त्यक्त्वा—'अहं शिवः' इति चिन्तयन् शैवकर्माणि समाचरेत्। क्रियायज्ञः, तपोयज्ञः, जपयज्ञः, ध्यानयज्ञः, ज्ञानयज्ञश्च—एते पञ्च यज्ञाः कथिताः। केचित् क्रियायज्ञे, अन्ये तपोयज्ञे, अन्ये जपयज्ञे, तथा अन्ये ध्यानयज्ञे प्रवृत्ताः। अन्ये ज्ञानयज्ञे, ते चान्योन्यं श्रेष्ठाः; अनुक्रमयज्ञः द्विविधः—कामभेदेन च अकामभेदेन च। कामः, कामान् अनुभूय, पुनः तेषु प्रवर्तते; अकामस्तु, रुद्रालये सुखान् भुक्त्वा, ततः तस्मात् प्रयाति। तपोयज्ञनिष्ठः जन्यते, अत्र न संशयः; तपस्वी अपि तत्र पुनः सुखभोगान् अनुभूय, ततः प्रयाति।