शिवपुराणम्

एकदा, साधकः रोगादिदोषनिवारणाय जिह्वाग्रे तेजःपुञ्जं ध्यानयन्, पादप्रक्षालनं कृत्वा हस्तयोः चन्दनलेपनं च समाप्य, हस्तशुद्धिपूर्वकं हस्तन्यासं समारभते स्म। न्यासः तु त्रिविधः उच्यते—स्थित्यादिक्रमेन सृष्टिसंहारौ च। गृहीणां स्थितिन्यासः, ब्रह्मचारिणां सृष्टिन्यासः निर्दिष्टः। यतिनां च वानप्रस्थस्य च संहारन्यासः विधीयते, पतिव्रतानां स्त्रीणां तु स्थितिन्यासः। कन्यायाः सृष्टिन्यासः लक्षणैः सह वर्ण्यते—अङ्गुष्ठात् आरभ्य कनिष्ठान्तं स्थितिन्यासः, दक्षिणाङ्गुष्ठात् आरभ्य वामाङ्गुष्ठान्तं सृष्टिन्यासः, विपरीतः संहारन्यासः इति प्रसिद्धम्। तत्र ‘न’ आद्यं ‘म’ अन्तं च बिन्दुयुक्तं वर्णक्रमेण अङ्गुलीषु न्यस्येत्, शिवं तु तले व चतुर्थ्यङ्गुल्यां स्थापयेत्। ततः अस्त्रन्यासं कृत्वा, अस्त्रमन्त्रं दशदिक्सु न्यस्येत्; पञ्च कला:—निवृत्त्यादयः पञ्चमहाभूतस्वरूपाः—तदधिपैः चिह्नितैः सह, हृदय-कण्ठ-तालु-भ्रूमध्य-मूर्धसु स्थाप्याः। तासां बीजैः बद्ध्वा, तासु स्वस्वबीजे ध्यानं कुर्यात्; तेषां शुद्ध्यर्थं पञ्चाक्षरमन्त्रं जपेत्। गुणसंख्यया प्राणं संयम्य, ततः अस्त्रमन्त्रेण अस्त्रमुद्रया च भूतग्रन्थीन् छिनत्ति। प्राणं सुषुम्णया नयन्, आत्मानं ऊर्ध्वं नीत्वा, ब्रह्मरन्ध्रात् निर्गम्य शिवतेजसा एकीकुर्यात्। शरीरं प्राणेन शोषयित्वा, कालाग्निना दग्ध्वा, ऊर्ध्वप्रवाहेन कलाः प्राणेन संगृह्य। शरीरं विलयं कृत्वा दग्ध्वा, कलाः सागरस्पर्शेन स्पृशन्, अमृतप्रवाहेन शरीरं प्लावयित्वा स्वस्थानं स्थापयेत्। पुनः, कलासृष्टिवर्जितं दग्धं विलीनं च, तत्रापि अमृतप्रवाहेन भस्मनि अपि प्लावयेत्। ततः विज्ञानमयशरीरे आत्मानं, दीपशिखास्वरूपं शिवात् उत्पन्नं, ब्रह्मरन्ध्रे एकीकुर्यात्। ततः शरीरान्तर्गतं तदात्मानं हृदयकमले ध्यानयन्, विज्ञानमयशरीरं पुनः अमृतवर्षेण अभिषिञ्चेत्। ततो हस्तशुद्धिपूर्वकं हस्तन्यासं कुर्यात्, अनन्तरं महामुद्रया शरीरे न्यासं विधत्ते। शिवोपदिष्टविधिना अङ्गन्यासं कृत्वा, हस्तपादादिसन्धिषु वर्णन्यासं स्थापयेत्। षडङ्गानि षट्स्ववर्गैः सह न्यस्य, आग्नेयादिदिशां बन्धनं क्रमशः कुर्यात्। अथवा, शिरःप्रभृतिषु पञ्चाङ्गन्यासं, षडङ्गन्यासं च, भूतशुद्ध्यादिवर्जितं कुर्यात्। एवं संक्षिप्तेन विधिना देहात्मशुद्धिं कृत्वा, शिवभावं प्राप्त्वा, परमेश्वरं पूजयेत्। समयः अस्ति वा नास्ति, चित्तं चञ्चलं वा, तदा न्यासविधिं विस्तरेण शास्त्रानुसारं कुर्यात्। तत्र प्रथमं वर्णन्यासः, द्वितीयं ब्रह्मन्यासः, तृतीयः प्रणवन्यासः, ततः हंसन्यासः। पञ्चमः पञ्चाक्षरन्यासः इति मनीषिभिः कथितः; तेषु एकं वा अनेकानि वा पूजादिकर्मसु योजयेत्। शिरसि ‘अ’, ललाटे ‘आ’, नेत्रयोः ‘इ’ ‘ई’, कर्णयोः ‘उ’ ‘ऊ’, कपोले ‘ऋ’ ‘ॠ’, नासिकयोः ‘ऌ’ ‘ॡ’, ओष्ठयोः ‘ए’ ‘ऐ’, दन्तपंक्तिषु ‘ओ’ ‘औ’ क्रमशः न्यस्येत्। जिह्वायाम् ‘अं’, तालौ च यथायोग्यं स्थापयेत्। ‘क’ वर्गः दक्षिणहस्तसन्धिषु, ‘च’ वर्गः वामहस्तसन्धिषु, ‘ट’ ‘त’ वर्गौ पादसन्धिषु स्थापनीयौ। ‘प’ ‘फ’ पार्श्वे पृष्ठे च, ‘ब’ ‘भ’ नाभौ, ‘म’ हृदि च, क्रमशः त्वच्यादिषु न्यस्येत्। ‘य’ आरभ्य ‘स’ पर्यन्तं सप्तधातुषु, ‘हं’ हृदि, ‘क्ष’ भ्रूमध्येस्थाप्यः। एवं पञ्चाशद्रुद्रमार्गेण वर्णन्यासं कृत्वा, पञ्चब्रह्माणि अङ्गमुखभागविभागेन स्थापयेत्। हस्तादीनां न्यासं कृत्वा वा अकृत्वा वा, शिरःमुखहृदयगुप्तपादेषु स्थापयेत्। ततोर्ध्वं, उर्ध्वमुखानि पश्चिमाभिमुखानि च पञ्चवदनानि स्थापयेत्; ईशानशक्तयः पञ्च श्वेतदेशेषु क्रमशः स्थापनीयाः। अनन्तरं चतुर्वदनेषु, पूर्वादिदिगनुक्रमेण पुरुषशक्तयः चत्वारः स्थापनीयाः। हृदय-कण्ठ-बाहु-नाभि-उदर-पृष्ठ-उरः, पादहस्तेषु च, अघोरशक्तयः अष्टौ स्थापनीयाः। अनन्तरं, पार्श्वयोः गुदे उपस्थे जानु-जङ्घा-कटी-कट्योरुपर्यन्तं वामदेवशक्तयः दश चिन्तनीयाः। यः सम्यक्स्थानविज्ञः स्यात्, स नासिकायां शिरसि बाहुषु च शक्तिन्यासं कुर्यात्; एवं द्वात्रिंशदधिकाष्टौ शक्तयः क्रमशः स्थाप्याः। अनन्तरं, प्रणवविधिं जानन्, प्रणवन्यासं उभयबाह्वोः, कूर्परयोः, मणिबन्धयोः च कुर्यात्। पार्श्व-उदर-ऊरु-जङ्घा-पादपीठेषु अपि प्रणवविन्यासं कृत्वा, न्यासकुशलः अनन्तरं गच्छेत्। हंसन्यासं च शिवशास्त्रविहितं कुर्यात्; हंसबीजं नेत्रयोः, नासिकयोः च विभागयेत्। एवं, श्रद्धया, विधिपूर्वकं, न्यासविधिं कृत्वा, साधकः परमेश्वरस्य सन्निधौ शुद्धः शिवभावं प्राप्नोति।