शिवपुराणम्

यः कश्चन भस्मना ललाटे वर्तुलं चतुर्भुजं बिन्दुर्धवा चन्द्राकृतिं वा चिह्नं लिखति, स एव चिह्नं बाह्वोः शिरसि स्तनयोर्मध्ये च कर्तव्यम्। सर्वाङ्गलेपनं तु त्रिपुण्ड्रस्य समं न स्यात्। अतः केवलं त्रिपुण्ड्रं लिखेत्, न तु सर्वाङ्गलेपनम्; रुद्राक्षानि च शिरसि, ग्रीवायां, कर्णयोः, हस्तयोः च धारयेत्। तानि रुद्राक्षानि सुवर्णवर्णानि, अखण्डितानि, शुभानि, परधृतानि च न भवन्ति। ब्राह्मणादीनां पिङ्गलानि श्रेष्ठानि, ततः रक्तानि, ततः कृष्णानि। यदि तानि न लभ्यन्ते, यानि शुद्धानि तानि यथालभ्यम् धारयेत्; अपि च, अधमानि श्रेष्ठैः न धारयेत्, न च श्रेष्ठानि अधमैः। अशुचिर्न कदाचित् रुद्राक्षं धारयेत्; यथासम्भवम् उचितकालेषु तानि धारयेत्—त्रिसन्ध्यायाम्, द्विवारं, अथवा एकवारमेव। स्नानादिकं शौचं कृत्वा, यथाशक्ति, पूजास्थानं गच्छेत्, रमणीयं आसनं विन्यस्य, परमेश्वरं पूजयेत्। प्राचीं वा उत्तरां दिशं प्रति मुखं कृत्वा, देव्या सह देवमधीयीत; ततः श्वेतवस्त्रधारिणः शान्तशिष्यान् आचार्यं च प्रणमेत्। पुनः शिवं देवं प्रणम्य, अष्टनामानि पठेत्—शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः, जगतां भिषक्, सर्वज्ञः, परात्मा; अथवा केवलं ‘शिव’ इत्येकादशेन सह पठेत्। रोगादिनाशाय जिह्वाग्रभागे तेजोमयं चिन्तयित्वा, पादप्रक्षालनं कृत्वा, चन्दनलेपनं हस्तयोः कृत्वा, हस्तन्यासं शौचपूर्वकं कुर्यात्। न्यासः त्रिविधः उच्यते—स्थितिक्रमः, सृष्टिक्रियाक्रमः, संहारक्रमश्च; गार्हस्थ्ये स्थितिन्यासः, ब्रह्मचर्ये सृष्टिन्यासः। यतयः, वानप्रस्थाश्च संहारन्यासं कुर्वन्ति; पतिव्रता स्त्री स्थितिन्यासं कुर्यात्। कन्यायाः सृष्टिन्यासं लक्षणं च वक्ष्ये—अङ्गुष्ठात् कनिष्ठान्तं स्थितिन्यासः। दक्षिणाङ्गुष्ठात् वामाङ्गुष्ठपर्यन्तं सृष्टिन्यासः; विपरीतः संहारन्यासः। ‘न’ इत्याद्यन्तं ‘म’ इत्यन्तं बिन्दुसहितं वर्णान् अङ्गुलिषु विन्यस्य, शिवं तु तले अङ्गुल्यङ्गुल्योरपि स्थापयेत्। ततः अस्त्रन्यासं कृत्वा, अस्त्रबीजं दशदिक् स्थापयेत्; पञ्च कला:—निवृत्त्यादिकाः, पञ्चभूतात्मिकाः, तस्यैः पञ्चभूताधिपैः स्वचिह्नचिह्नितैः सह, हृदि, कण्ठे, तालु, भ्रूमध्ये, मस्तके स्थापयेत्। ताः स्वस्वबीजैः बद्ध्वा, स्वस्वबीजे च चिन्तयेत्; तासां शुद्ध्यर्थं पञ्चाक्षरं जपेत्। गुणसंख्यया प्राणं संयम्य, अस्त्रबीजमुद्रया भूतग्रन्थीन् छिन्द्यात्। प्राणं सुषुम्णया नयित्वा, आत्मानं शिखरं प्रति ऊर्ध्वं नेत्वा, शिवतेजसा संयुक्तं कुर्यात्। प्राणेन शरीरं शोषयित्वा, कालाग्निना दग्ध्वा, ऊर्ध्वगमनेन कलाः प्राणेन संहरन्। शरीरं विलय्य दग्ध्वा, कालाः सागरस्पर्शेन, अमृतधारया शरीरं प्लावयित्वा, स्वस्थानं प्रतिपादयेत्। पुनः, कलानिर्माणं विना, दग्धं भस्मीकृतमपि अमृतधारया प्लावयेत्। ततः विज्ञानमयशरीरे, दीपशिखाकारं शिवोत्थमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रे संयोजयेत्। यद्विग्रहे प्रविष्टं तद्विज्ञानात्मानं हृदयपद्मे ध्यानं कृत्वा, पुनः विज्ञानमयं शरीरं अमृतधारया अभिषिञ्चेत्। ततः हस्तन्यासं शौचपूर्वकं कृत्वा, अनन्तरं महामुद्रया शरीरन्यासं कुर्यात्। शिवोपदिष्टविधिना अङ्गन्यासं कृत्वा, वर्णान् हस्तपादादिसन्धिषु विन्यस्य, षडङ्गानि षड्वर्गैः सह स्थापयेत्; दिग्बन्धं च दक्षिणपूर्वाद्यनुक्रमेण कुर्यात्। अथवा, केवलं पञ्चाङ्गन्यासं शिरःप्रभृतिषु, तथा षडङ्गन्यासं, भूतशुद्ध्यादिकं विना, कुर्यात्। एवं संक्षिप्तेन विधिना देहात्मनोः शुद्धिं कृत्वा, शिवभावं प्राप्त्वा, परमेश्वरं पूजयेत्। यदि समयो वा नास्ति, मनो वा विक्षिप्तं, तर्हि विस्तारतः न्यासं विधिपूर्वकं कुर्यात्। तत्र आद्यं वर्णन्यासः, ततः ब्रह्मन्यासः, तृतीयं प्रणवन्यासः, अनन्तरं हंसन्यासः। पञ्चमं पञ्चाक्षरन्यासः मुनिभिः कथितः; तेषु पूजादौ एकं बहूनि वा कुर्यात्। शिरसि ‘अ’ न्यसेत्, ललाटे ‘आ’, नेत्रयोः ‘इ’ ‘ई’ च, कर्णयोः ‘उ’ ‘ऊ’ च। कपोलयोः ‘ऋ’ ‘ॠ’, नासिकयोः ‘ऌ’ ‘ॡ’, ओष्ठयोः ‘ए’ ‘ऐ’, दन्तपङ्क्त्योः ‘ओ’ ‘औ’। जिह्वायां ‘अं’, तालौ च यथायोग्यं; कवर्गं दक्षिणहस्तपञ्चसन्धिषु स्थापयेत्। चवर्गं वामहस्तसन्धिषु, टवर्गं तवर्गं च पादसन्धिषु स्थापयेत्। पफवर्गं पार्श्वे पृष्ठे च, बभवर्गं नाभौ, मकारं हृदि त्वादिषु च त्वङ्मादिषु। यवर्गादिसप्तवर्णाः सप्तधातुषु स्थापनीयाः; ‘हं’ हृदयमध्ये, ‘क्ष’ भ्रूमध्ये स्थाप्यः। एवं विधिना, भक्तः शुद्धचित्तः, शिवस्य अर्चनं सम्यक् आचरति।