शिवपुराणम्

तत्र साधकः सुखसिद्ध्यर्थं "स्वखोल्काय" इति मन्त्रम् उच्चारयन् सूर्यं सह पार्षदैः पूजयेत्। पुनः मण्डलं निर्माय तस्य अङ्गानि पूज्य, तत्र मागधप्रस्थमितं सुवर्णपात्रं स्थापयेत्। तत् पात्रं सुरभिसंयुक्तं रक्तचन्दनमिश्रितं जलं, रक्तपुष्पैः, तिलैः, कुशैः, अक्षतैः च पूरयेत्। दूर्वया अपामार्गेण, गोदुग्धेन, वा शुद्धजलेन, भूमौ उपविश्य, देवतायै नमस्कृत्य— यः तद् पात्रं शिरसि स्थापयित्वा शिवाय अर्घ्यं दद्यात्; अथवा अञ्जलिना जलं दर्भसंयुक्तं मूलमन्त्रं जपन् समर्पयेत्। ततः शिवं दिविस्थं सूर्यरूपिणं प्रति अर्घ्यं समुन्नीय, पुनः हस्तविधिं शुद्धिकृत्य आचरितव्यं। ईशानादि सद्यन्तपर्यन्तं पञ्चब्रह्मरूपं शिवं ज्ञात्वा, विभूतिं मन्त्रैः जपित्वा अङ्गेषु लेपयेत्। शिरः, वदनं, हृदयं, गुह्यं, पादौ इत्यादि क्रमशः, मूलमन्त्रेण सर्वाङ्गानि स्पृशेत्, शुद्धवस्त्रं परिधायेत्। वस्त्रं धारयित्वा द्विः प्रणम्य, एकादशमन्त्रैः पूतं जलं क्षिपेत्, अथवा वस्त्रं आच्छाद्य द्विः प्रणम्य शिवं स्मरेत्। पुनः हस्तौ अधः स्थापयित्वा, विभूतिना त्रिपुण्ड्रं सुगन्धजलैः ललाटे स्पष्टं विधायेत्। गोलकं, चतुरस्रं, बिन्दुं, अर्धचन्द्रं वा, यः रूपं विभूतिना ललाटे चित्रितम्—तत् एव चिह्नं भुजयोः, शिरसि, स्तनयोः मध्ये च स्थापयेत्; किन्तु सर्वाङ्गलेपः त्रिपुण्ड्रस्य तुल्यः न। अतः केवलं त्रिपुण्ड्रं चित्रयेत्, सर्वाङ्गलेपं न; रुद्राक्षाणि शिरसि, ग्रीवायाम्, कर्णयोः, हस्तयोः च धारयेत्। ते रुद्राक्षाः सुवर्णवर्णाः, अखण्डिताः, शुभाः, अन्यैः न धारिताः स्युः; ब्राह्मणादिभ्यः श्रेष्ठाः पीतवर्णाः, ततः रक्ताः, ततः कृष्णाः। तेषां अभावे, यद् लभ्यते, शुद्धं तत् धार्यं; अधमं उत्तमैः न धार्यं, न च उत्तमं अधमैः। अशुद्धः कदापि रुद्राक्षं न धारयेत्; यथायोग्यं त्रिसन्ध्यायां, द्विः, अथवा एकवारं धारयेत्। स्नानादि शुद्धिकर्म आचर्य, पूजास्थानं गत्वा, सुखासीनं विधाय, परमेश्वरं पूजयेत्। पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा मुखं कृत्वा, देवदेवीं ध्यानयेत्; श्वेतवस्त्रधारिणः शान्तशिष्यः, गुरुम् च प्रणम्येत्। पुनः शिवं प्रणम्य, अष्टनामानि जपेत्—शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः, जगत्सर्वरोगनाशकः, सर्वज्ञः, परमात्मा—एते अष्ट नामानि; अथवा "शिव" इति एकादशमन्त्रं जपेत्। जिह्वाग्रे तेजोमयं ध्यानयेत्, रोगनाशाय; पादौ प्रक्षाल्य, हस्तौ चन्दनलेपितौ कृत्वा, हस्तन्यासं शुद्धिकृत्य आचरितव्यं। न्यासः त्रिविधः उच्यते—पालन, सृष्टि, संहारः; गृहस्थाय पालनन्यासः, ब्रह्मचारिणे सृष्टिन्यासः। संन्यासिनः, वानप्रस्थस्य च संहारन्यासः; पतिव्यक्तायाः स्त्रियाः पालनन्यासः। कन्यायाः सृष्टिन्यासं वर्णयिष्यामि; अङ्गुष्ठात् कनिष्ठपर्यन्तं पालनन्यासः। दक्षिणाङ्गुष्ठादि वामाङ्गुष्ठपर्यन्तं सृष्टिन्यासः; विपरीतं संहारन्यासः। "न" इत्यादि "म" पर्यन्तं बिन्दुसहितं वर्णान् अङ्गुलिषु स्थापयेत्; शिवं हस्तयोः अनामिकायाम् च स्थापयेत्। ततः अस्त्रन्यासं कृत्वा, अस्त्रमन्त्रं दशदिशासु स्थापयेत्; पञ्चकलाः निवृत्त्याद्याः, पञ्चभूतात्मिकाः, पञ्चभूताधिपैः चिह्निताः सह, हृदि, कण्ठे, तालु, भ्रूमध्ये, शिरसि स्थापयेत्। बीजैः तान् बद्ध्वा, तेषु बीजेषु ध्यानं कुर्यात्; शुद्ध्यर्थं पञ्चाक्षरमन्त्रं जपेत्। गुणसंख्यया प्राणं संयम्य, ततः अस्त्रमन्त्रेण, अस्त्रन्यासेन, भूतग्रामग्रन्थिं छिन्द्यात्। प्राणं सुषुम्नायां प्रवर्त्य, आत्मानं शिरसि निर्गम्य, शिवतेजसा संयोजयेत्। प्राणेन देहं शोषयित्वा, कालाग्निना दहेत्; ततः प्राणेन कलाः समुद्धर्य संग्रहीतव्याः। देहं विलीनं दग्धं कृत्वा, कलाः समुद्रे स्पृशित्वा, अमृतवर्षेण देहं पूरयित्वा यथास्थानं स्थापयेत्। पुनः, विलीनदग्धं, कलासृष्टिं विना, अमृतवर्षेण भस्मीकृतं अपि पूरयेत्। ज्ञानमयदेहे, दीपशिखारूपं शिवोत्पन्नं आत्मानं ब्रह्मरन्ध्रे संयोजयेत्। यः देहे प्रविष्टः, हृदयकमले तं ध्यानयित्वा, पुनः ज्ञानमयदेहे अमृतवर्षेण लेपं कुर्यात्। ततः हस्तन्यासं शुद्धिकृत्य आचर्य, पश्चात् देहन्यासं महामुद्रया सह आचर्येत्। शिवेन उपदिष्टेन विधिना अङ्गन्यासं कृत्वा, हस्तपादादिसन्धिषु वर्णन्यासं कुर्यात्। ततः षडङ्गन्यासं षड्वर्गसहितं कृत्वा, दिशाबन्धं दक्षिणपूर्वाद्यः क्रमशः कुर्यात्। अथवा केवलं पञ्चाङ्गन्यासं शिरःप्रभृत्यादि कृत्वा, षडङ्गन्यासं च, भूतशुद्ध्यादि विना आचर्येत्। एवं साधकः शास्त्रविहितं शिवपूजनविधिं श्रद्धया, शुद्धतया, क्रमशः आचरति।