यदि कश्चित् वरुणस्नानं कर्तुं न समर्थः स्यात्, सः शुचिवसनः पादतलात् शिरःपर्यन्तं शरीरं सलिलेन प्रक्षालयेत्। अथवा, वह्निस्नानं, मन्त्रस्नानं, शैवस्नानं वा कुर्वीत; शिवार्चनपरायणस्य तु तद् एव स्नानं स्वीयं मन्यते। स्वस्वसूत्रविधिना, मन्त्रपूर्वकम् आचम्य, ब्रह्मयज्ञं कृत्वा, ततः सुरादिभ्यः तर्पणं दद्यात्। महादेवं मण्डले प्रतिष्ठितं ध्यानपूर्वकं, विधिवत् पूजयित्वा, तस्मै सूर्यरूपाय शिवायार्घ्यं दद्यात्। अथवा, स्वसूत्रविधिना कृत्यं कृत्वा, हस्तौ शुद्धीकृत्य, करन्यासं विधाय, सम्पूर्णतः सिद्धः स्यात्। वामहस्तगृहीतेन सलिलेन, गन्धयुक्तेन तिलैः समन्वितेन, वा कुशपुण्जेन प्रक्षिप्य, मूलमन्त्रसंयुक्तेन स्नानं कुर्यात्। "आपो हिष्ठ" इत्यादि मन्त्रैः, अवशिष्टं जलं घ्राणेन गृहित्वा, देवतां वामनासिकया सलिलेन पूजयेत्। तदनन्तरं, अर्घ्यग्रहणेन, देवतां वामनासिकया स्वशरीरस्थां च, बहिः श्यामां शिलायां प्रतिष्ठितां च चिन्तयेत्। ततः, सुरेभ्यः, विशेषतः ऋषिभ्यः, भूतेभ्यः, पितृभ्यश्च, विधिवद् अर्घ्यं दद्यात्। रक्तचन्दनमिश्रितेन जलेन, हस्तमात्रं सुवृत्तं मण्डलं भूमौ निर्माय, तं रक्तपुष्पाद्यलङ्कृतं कुर्यात्। तत्र, "स्वखोल्काय" इति मन्त्रं जपन्, आदित्यं सपरिवारं सुखसिद्ध्यर्थं पूजयेत्। पुनरपि, मण्डलं कृत्वा, तस्याङ्गानि पूजयित्वा, तत्र मागधप्रस्थमितं सुवर्णपात्रं स्थापयेत्। तं पात्रं गन्धजलैः, रक्तचन्दनैः, रक्तपुष्पैः, तिलैः, कुशैः, अक्षतैः च पूरयेत्। दूर्वया, अपामार्गेण, गोदुग्धेन, वा शुद्धजलेन, जानुभ्यां भूमिं सम्प्राप्य, मण्डलस्थदेवतां प्रणमेत्। तद्भाण्डं शिरसि स्थाप्य, शिवायार्घ्यं दद्यात्; अथवा, अञ्जलिना जलं कुशैः सहितं, मूलमन्त्रेण शिवायार्पयेत्। शिवं दिविस्थं सूर्यरूपिणं चिन्तयन्, अर्घ्यं समुन्नम्य, हस्तौ पुनः शुद्धीकृत्य, करन्यासं कुर्यात्। ईशानादिसद्यन्तपर्यन्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवं ज्ञात्वा, भस्मग्रहणं कृत्वा, मन्त्रैः अंगेषु विधायेत्। शिरसः प्रारभ्य, मुखं, हृदयं, गुप्तं, पादौ च क्रमशः, मूलमन्त्रेण सर्वाङ्गानि स्पृशन्, शुचिवसनं धारयेत्। वस्त्रं धारयित्वा, द्विः प्रणम्य, एकादशमन्त्रपावितेन जलेन वस्त्रं प्रक्षिप्य, अथवा वस्त्रं छाद्य, द्विः प्रणम्य, शिवं स्मरेत्। पुनः, हस्तौ अधः स्थाप्य, सुगन्धिसलिलेन ललाटे स्पष्टं त्रिपुण्ड्रं भस्मना लिखेत्। वर्तुलं, चतुर्भुजं, बिन्दुं, अर्धचन्द्रं वा, यद्विधं ललाटे भस्मना चिन्हं कुर्यात्— तद् एव बाह्वोः, शिरसि, उरसि च कुर्यात्; सर्वाङ्गलेपनं तु त्रिपुण्ड्रस्य तुल्यं न भवति। तस्मात् केवलं त्रिपुण्ड्रं कुर्यात्, न सर्वाङ्गलेपनम्; रुद्राक्षाणि शिरसि, कण्ठे, कर्णयोः, हस्तयोः च धारयेत्। तानि सुवर्णवर्णानि, अखण्डानि, शुभानि, अन्यैः अनधारितानि स्युः; ब्राह्मणादीनां श्रेष्ठानि पीतानि, ततो रक्तानि, ततो कृष्णानि। यदि तानि न स्युः, यानि लभ्यन्ते, तानि शुद्धानि धारयेत्; तथापि, अधमानि उच्चैः न धारयेत्, उच्चानि अधमैर्न च। अशुचिः कदापि न धारयेत्; यथाकालं, त्रिसन्ध्यां, द्विः वा एकवारं वा धारयेत्। स्नानादिकं यथाशक्ति कृत्वा, पूजास्थानं गत्वा, सुखासनं विधाय, परमेश्वरं पूजयेत्। पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा मुखं कृत्वा, देव्या सह देवमुपास्य, श्वेतवस्त्रधारिणः शान्तान् शिष्यान्, गुरुं च प्रणमेत्। पुनः शिवं प्रणम्य, अष्टनामानि पठेत्—शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः, जगतां वैद्यः, सर्वज्ञः, परमात्मा—एतानि अष्ट; अथवा केवलं "शिव" इत्येकादशेन सह पठेत्। जिह्वाग्रे तेजःपुञ्जं रोगादिविनाशाय ध्यानं कृत्वा, पादौ प्रक्षाल्य, हस्ते चन्दनलेपनं कृत्वा, हस्तन्यासं शुद्ध्यादिकं कुर्यात्। न्यासः तु त्रिविधः—स्थित्याद्यनुक्रमेण; स्थितिन्यासः गृहीस्थस्य, सृष्टिन्यासः ब्रह्मचारिणः। संन्यासिनां लय-न्यासः विधीयते, तथैव वानप्रस्थस्य; पतिव्रतायाः स्थितिन्यासः। कुमारीणां सृष्टिन्यासं लक्षणं च वक्ष्यामि—अङ्गुष्ठात् कनीयसं यावत् स्थितिन्यासः। दक्षिणाङ्गुष्ठात् वामाङ्गुष्ठपर्यन्तं सृष्टिन्यासः; विपरीतः लयन्यासः। "न" इत्याद्यन्तं "म" इत्यन्तं बिन्दुयुक्तानि वर्णानि अङ्गुलिषु स्थापयेत्, शिवं तु करतले, अनामिकायां च। ततः, अस्त्रन्यासं कृत्वा, अस्त्रमन्त्रं दशसु दिक्षु स्थापयेत्; पञ्च कला: निवृत्त्याद्याः पञ्चभूतात्मिकाः च, पञ्चभूताधिपैः, तेषां चिह्नैः युक्ताः, हृदये, कण्ठे, तालु, भ्रूमध्ये, शिरसि स्थापनीयाः। तान् स्वस्वबीजैः बध्नीयात्, स्वस्वबीजेषु तान् ध्यायेत्; तेषां शुद्ध्यर्थं पञ्चाक्षरीं जपेत्। गुणसंख्यया प्राणं संयम्य, ततः अस्त्रमन्त्रेण, अस्त्रमुद्रया च, भूतग्रामग्रन्थीन् छिनत्ति। एवं विधिना, श्रद्धया, शिवपूजायाः सम्पूर्णविधिः सम्पद्यते।