शिवपुराणम्

यथापूर्वं स्वस्यात्मनः सर्वव्यापित्वं च वागीशस्य च, व्योम्नः विस्तारवत् पूर्णं सम्यग्विज्ञाय, साधकः तद्रूपं चिन्तयेत्। शेषकर्माणि समाप्य, सदा शिवं सम्पूज्य, तस्य शम्भोः सर्वतोमुखस्याज्ञां शिष्याय दद्यात्। तत्रापि पूर्ववत् शिरसि शिवं सम्पूज्य, वागीशाय नमस्कृत्य, तौ विसर्जयेत्। ततः शिष्यस्य शिरसि शिवं पूर्ववत् प्रक्षिप्य, शान्त्यतीतशक्तितत्त्वे लयं चिन्तयेत्। षडध्वान्तर्यामीं परमां शक्तिं, सर्वतोव्याप्तां, बहुसूर्यसमप्रभां, शैवीं तेजस्विनीं ध्यानयेत्। शिष्यं स्फटिकसदृशं निर्मलं समानेत, ततः शिवशास्त्रोक्तेन विधिना कर्तरीं प्रक्षालयेत्। ततः आचार्यः शिष्यस्य शिखां सूत्रसमेतां छित्त्वा, गोमये स्थाप्य, तां शिखां शिवाग्नौ समर्पयेत्। मूलमन्त्रेण 'वौषट्' अन्तेन, कर्तरीं पुनः प्रक्षालयित्वा, हस्तेन शिष्यस्य चेतनां शरीरे पुनः स्थापयेत्। ततः स्नानं कृत्वा, यथाविधि पुण्यकर्माणि सम्पाद्य, बालकः मण्डलमध्यम् प्रविशेत्, दण्डवत् प्रणिपत्य। पूजां सम्यक् कृत्वा, क्रियादोषशुद्धये, होत्रा मन्त्रेण त्रिः आहुतिं दद्यात्। जपकर्मणा त्र्याहुतिं दत्त्वा, देवाधिपतिं पुनः सम्पूज्य, मन्त्रदोषशुद्धये जपं कुर्यात्। मनसा त्र्याहुतिं दत्त्वा, मण्डलेऽम्बया सहितं शम्भुं सम्पूज्य, त्र्याहुतिं समर्प्य, आचार्यः अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थयेत्— "भगवन्, तव प्रसादेन अस्य षडध्वशुद्धिः कृताऽस्ति, अतः तम् अविनाशिनं परमं धाम नय।" इति देवतायै निवेद्य, पूर्ववत् नाडीसंयमनं कृत्वा, ततो भूतेषु शुद्धिं कुर्यात्। स्थिरचले, शीतोष्णे च, तेषां स्थानगतं ऐक्यं व्यापकत्वं च चिन्तयेत्। भूतेषु ग्रन्थीन् छित्त्वा, तेषां अधिपैः सह त्यक्त्वा, यो शिवेन सह जपं कुर्यात्, स भूतेषु शुद्धिं प्राप्नोति। स्वशरीरं शुद्धीकृत्य, तं दग्ध्वा, अमृतबिन्दुभिः प्लावयित्वा, शुद्धाध्वमयदेहमात्मन्यवस्थितः सृजेत्। तत्रादौ, स्वमार्गस्य शुद्धां शान्त्यतीतां शक्तिं बालकस्य शिरसि शान्तिपदे स्थापयेत्। ज्ञानं कण्ठादधः क्रमशः स्थापयेत्, ततः जानुपर्यन्तं, पुनः तदधः, तत्रैव संहृतिं चिन्तयेत्। स्वबीजैः सूत्रमन्त्रेण च, शिवस्वरूपं यथायोग्यं न्यासविधिना हृदयकमले देवतां आवाह्य पूजयेत्। नित्यसंनिधिं शिवात्मतां च शिष्ये स्थाप्य, आचार्यः शिवतेजोमयं बालकं दिव्यगुणैः योजयेत्। त्र्याहुतिं दत्वा "अणिमादिसिद्धयः सन्तुष्टाः स्युः" इत्युक्त्वा, तद्गुणान् पुनरपि दद्यात्। सर्वज्ञत्वं तृप्तिं अनाद्यन्तज्ञानं, अविघ्नशक्तिं, स्वातन्त्र्यं, अनन्तत्वं, शक्तिं च अस्मै दद्यात्। ततः देवतोपदेशानन्तरं, प्रधानपात्राद्यैः अभिषेकं कृत्वा, हृदि देवाधिपतिं यथाक्रमं चिन्तयेत्। शिष्यं समासीनं कृत्वा, पूर्ववत् शिवं सम्पूज्य, शिवस्य अनुमतिं लब्ध्वा, शैवं ज्ञानं शिष्याय उपदिशेत्। तत्र ओंकारपूर्वकं मन्त्रं, नमः अन्तयुक्तं, शिवशक्तिसंयुक्तं, शक्तिविद्यां च तादृशीं उपदिशेत्। ऋषिं, छन्दः, देवतां, शिवशक्तिस्थितिं, समर्पणपूजां, शम्भोः पीठानि च दर्शयेत्। देवाधिपतिं पुनः सम्पूज्य, शिवं निवेदयेत्— "मया यानि शुभकर्माणि कृतानि, तानि त्वं गृहाण।" शिष्येन सह, आचार्यः देवतायै भूतले दण्डवत्प्रणिपत्य, तं मण्डलात् अग्नेश्च विसर्जयेत्। ततः यथायोग्यं पूज्याः सर्वे सभ्याः संपूजनीयाः। सभ्याः ऋत्विग्भिः सह, यथाशक्ति सत्कार्याः; स्वार्थे शिवकामिनः कदाचन वित्ते कृपणता न कार्य्या। अथ साधकनाम्नि कर्म विधास्ये। मन्त्रस्य माहात्म्यं च दीक्षा च मया पूर्वं व्याख्यातम्। देवतां मण्डले सम्पूज्य, पात्रे स्थाप्य, होमं कृत्वा, शिष्यं मुण्डितशिरसं भूमौ मण्डले आनयेत्। पूर्ववत् पूर्वदिक्कर्म कृत्वा, शतं होमान् समर्प्य, श्रेष्ठ आचार्यः मूलमन्त्रेण पात्रैः तर्पयेत्। पूर्ववत् वह्निं प्रज्वाल्य, पूर्वोक्तक्रमेण कर्म कृत्वा, पूर्ववत् अभिषेकं कृत्वा, परमं मन्त्रं दद्यात्। तत्र, ज्ञानोपदेशं विस्तारतः क्रमशः कृत्वा, शैवं ज्ञानं पुष्पैः तोयेन च शिष्यस्य हस्ते समर्पयेत्। परमेश्वरस्य प्रसादेन, अयं महन्मन्त्रः अस्मिन्लोके परत्र च सर्वसिद्धिफलप्रदः। एवं उक्त्वा, देवतां सम्पूज्य, शिवस्य अनुमतिं लब्ध्वा, गुरुः साधकाय शिवयोगाभ्यासविधिं देशयेत्। गुरोः आज्ञां श्रुत्वा, मन्त्रसाधकः मन्त्रस्य विनियोगरूपं पूर्वकर्म, क्रमशः गुरोः पुरतः आचरितुम् आरभेत। मूलमन्त्रस्य पूर्वकर्म 'पुरश्चरण' नाम्ना प्रसिद्धम्, यः तु विनियोगाख्यः पूर्वं कर्तव्यः। एवं शैवदीक्षायाः परमगौरवपूर्णं विधिं, मन्त्रस्य महात्म्यं, शिष्यस्य शुद्धिं च, सम्पूर्णं श्रद्धया आचार्यः सम्यगाचरेत्।