शिवपुराणम्

ततः गर्भसिद्ध्यर्थं विधिवत् देवतां सम्पूज्य, साष्टाङ्गप्रणिपातपूर्वकं विधिना होमान् समर्प्य, सिद्धिफलस्य ध्यानं कुर्यात्। सिद्धस्य तु जात्युत्पत्त्यै, सन्तानाय, सत्याय, भोगसंपदः प्रप्त्यै, परमानन्दाय च, विधिपूर्वकं संस्कारान् आचरितव्यं। प्रायश्चित्तार्थं, जात्यायुःभोगसंस्कारसिद्ध्यर्थं, तत्र गुरुवर्यः त्रिः होमान् दत्त्वा देवतायै प्रार्थना कुर्यात्। एवं कृत्वा, शिष्यस्य त्रयो बन्धनानि छित्त्वा, परमविवेकपूर्वकं तानि सर्वतोवृत्तानि बन्धनानि निष्कास्य, शिष्यचैतन्यं शुद्धं केवलस्वरूपं पश्येत्। सम्यगाहुतिं वह्नौ समर्प्य, ततः ब्रह्माणं सम्पूज्य, त्रिः होमान् दत्त्वा, तस्मै शिवाज्ञां प्रदद्यात्। हे पितामह, त्वया साधकेन परमशैवपदं न प्राप्यते; तत्र विघ्नः स्थाप्यः, यतो हि एषा शैवाज्ञा गुरुतरा। एवं समुपदिश्य सम्पूज्य, तं विधिवत् विमोचयेत्; महादेवं सम्पूज्य त्रिः होमान् समर्पयेत्। निरोधेन शुद्धात्मानं शिष्यस्य यथापूर्वं निष्कृष्य, स्वात्मनि सूत्रे च स्थापयित्वा, वागीशं सम्पूज्य, त्रिः होमान् दत्त्वा, प्रणम्य, विमोच्य, निरोधेन यथाकलम् योगं कृत्वा, तत्र स्थापयेत्। योगे सम्यगुपास्य त्रिः होमान् दत्त्वा, शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायाः प्रवेशं चिन्तयेत्। ततो प्रतिष्ठां सम्प्रार्थ्य, सर्वकर्माणि समाचर्य, तस्य व्याप्नुत्वं तथा वागीशान्याः व्याप्नुत्वं ध्यानं कुर्यात्। तदनन्तरं तां पूर्णचन्द्रमण्डलसदृशीं कृत्वा, यथापूर्वं शिवस्य परमात्मनः आज्ञां विष्णवे प्रविश्य दद्यात्। विष्णोः विसर्जनं कृत्वा, ज्ञानतः यथापूर्वं तत्र प्रतिष्ठां चिन्तयेत्। एवं कृत्वा, तस्य व्याप्नुत्वं तथा वागीशां क्रमशः ध्यानं कृत्वा, दीप्ते वह्नौ पूर्णाहुतौ शेषकर्म यथापूर्वं कुर्यात्। नीलरुद्रं सम्प्रदाय, तं सम्पूज्यादिकं कृत्वा, यथोक्तमार्गेण शिवाज्ञां दद्यात्। तद्व्रतम् उत्सृज्य, तस्य प्रसादाय कृत्वा, ज्ञानकला स्थापयित्वा तस्य व्याप्नुत्वं पश्येत्। तथा आत्मनः व्याप्नुत्वं च वागीश्या यथापूर्वं, नवसूर्यसदृशरूपेण दशसु दिशः प्रकाशमानं चिन्तयेत्। ततो यथापूर्वं शेषकर्म कृत्वा, महेश्वरं आहूय सम्पूज्य, तस्मै होमान् दत्त्वा, शिवाज्ञां मन्त्रोपदेशेन दद्यात्। एवं महेश्वरं विसृज्य, अन्यां कलां स्थापयित्वा, तां शान्त्यतीतां नयेत्, व्याप्नुत्वं पश्येत्। एवं स्वात्मनः व्याप्नुत्वं वागीशायाश्च आकाशसदृशं पूर्णं यथापूर्वं चिन्तयेत्। शेषकर्म कृत्वा, सदाशिवं सम्पूज्य, तस्मै अनन्तकर्मणः शम्भोः आज्ञां दद्यात्। तत्रापि यथापूर्वं शिरसि शिवं सम्पूज्य, वागीशं प्रणम्य, तौ विसृजेत्। ततः शिष्यस्य शिरसि शिवं क्षिप्त्वा यथापूर्वं, शान्त्यतीतशक्तौ लयं चिन्तयेत्। सर्वमार्गव्यापिन्यां, परायां, सहस्रसूर्यसमप्रभायां, शैवशक्तौ, परां शक्तिं ध्यानं कुर्यात्। ततः शिष्यं शुद्धं स्फटिकसदृशं पुरतः स्थाप्य, शिवशास्त्रविधिना कर्तरीं प्रक्षाल्य, तया शिष्यस्य शिखां सूत्रेण सह छित्त्वा, गोमये स्थाप्य, तां शिखां शिवाग्नौ समर्पयेत्। मूलमन्त्रेण ‘वौषट्’ अन्तेन, कर्तरीं पुनः प्रक्षाल्य, हस्तेन शिष्यचेतन्यं तस्य देहे स्थापयेत्। ततः स्नानं कृत्वा, विधिपूर्वकं कर्म समाप्य, श्रेयस्करं च, बालः मण्डले प्रविश्य, दण्डवत् प्रणमेत्। सम्यगुपचारपूजां कृत्वा, होमदोषशुद्ध्यर्थं, ऋत्विक्प्रयुक्तमन्त्रेण त्रिः होमान् समर्पयेत्। जपकर्मणा त्रिः होमान् दत्त्वा, देवेश्वरं पुनः सम्पूज्य, मन्त्रदोषशुद्ध्यर्थं जपकर्मणा त्रिः होमान् समर्पयेत्। तत्र ध्यानकर्मणा त्रिः होमान् दत्त्वा, मण्डले अम्बया सहितं शम्भुं सम्पूज्य, त्रिः होमान् समर्प्य, आञ्जलिना आचार्यः प्रार्थयेत्— "भगवन्, तव प्रसादेन अस्य षड्गत्याः शुद्धिः जाता; अतः तम् अच्युतं तव परं धाम नय।" एवं देवतायै निवेद्य, यथापूर्वं नाड्यवबन्धं कृत्वा, ततः तत्त्वशुद्धिं कुर्यात्। स्थावरजङ्गमशीतोष्णशुद्ध्यर्थं, तेषां ऐक्यं व्याप्नुत्वं च तत्त्वशुद्ध्यां ध्यानं कुर्यात्। तत्त्वग्रन्थीन् छित्त्वा, तेषां नाथैः सह त्यक्त्वा, परमशिवेन संयुक्तः यः जपं कुर्यात्, स तत्त्वानि शुद्धयति। स्वदेहं शुद्धीकृत्य, दग्ध्वा, अमृतबिन्दुभिः सिक्त्वा, आत्मानं स्थापयित्वा, शुद्धमार्गमयम् देहम् निर्मिमीत्। तत्रादौ स्वमार्गस्य शुद्धां शान्त्यतीतां व्यापिन्यां शक्तिं शान्तिपदे बालकस्य शिरसि स्थापयेत्। ज्ञानं कण्ठादः क्रमशः अन्तः स्थापयित्वा, तदधः जानुनोः, तदधः पुनः स्थापयेत्; ततो निवृत्तिं यथायोग्यं चिन्तयेत्। स्वबीजैः सूत्रमन्त्रेण च, तं शिवस्वरूपं हस्तमुद्राभिः स्थापयित्वा, हृदयकमले तम् आवाह्य सम्पूज्य, देवतां सम्प्रार्थयेत्।