शिवपुराणम्

शिष्यः नेत्रौ बन्धयित्वा यत्र पुष्पाणि पतन्ति तत्र पुष्पविसर्जनं कृत्वा, आचार्यः तस्मिन्स्थले यत् नाम संबद्धं तद् निर्दिशेत्। ततः पूर्ववत् त्यक्तान्यार्पणानि मण्डले समानीय, ईशानं प्रभुं सम्यगर्चयेत्, शिवाग्नौ च हविरार्पणं कुर्यात्। यदि शिष्यः किञ्चिदशुभं स्वप्नं दृष्टवान् स्यात्, तस्य दोषपरिहाराय मूलमन्त्रेण शतम् अर्धशतम् वा तदर्धं वा हविर्यजेत्। ततो यथापूर्वं शिरसि बद्धं सूत्रं स्रवेत्, अधिष्ठानपूजनादारभ्य, निरोधक्रमेण यथाविधि प्रवर्तेत। वागीश्वर्याः पूजनं सम्यगावसानपर्यन्तं पूर्वं हविर्यजनपूर्वकं समाचरेत्। ततो वागीशं सर्वनिरोधहेतुम् अभिवन्द्य, पूजां समापयेत्। मण्डले देवतां सम्यक्पूज्य, त्रिहविर्यजनं कृत्वा, सर्वयोषिद्भ्यः एकस्मिन्काले बालप्राप्तिं दद्यात्। ततः शिष्यस्य सूत्रदेहे ताडनसिञ्चनादिक्रियाः कृत्वा, आत्मानं गृहीत्वा द्वादशभागे निवेदयेत्। अनन्तरं शास्त्रोक्तमुद्रया मूलं गृह्णीयात्, तेन आचार्यः शिष्यं सर्वयोषित्सु मनसा संयोगयेत्। अत्र देवाः अष्टविधाः, पञ्च पशवः, एकजात्या चतुर्दश मानुषयोषितः सन्ति। एतेषु सर्वेषु यथाविधि समवेशाय, आचार्यः शिष्यस्यात्मानं वागीश्वर्याः रूपे स्थापयेत्। गर्भसिद्धये देवतां पूजयित्वा, प्रणम्य, हविर्यजनं कृत्वा, सिद्धिफलं चिन्तयेत्। सिद्धस्य जात्यादिकं जन्म, प्रवृत्तिं, सत्यं, भोगसिद्धिं, परमं तृप्तिं च क्रियाः समाचरेत्। प्रायश्चित्तार्थं जन्म, आयुः, भोग, क्रियासिद्ध्यर्थं च, विशिष्ट आचार्यः त्रिहविर्यजनं कृत्वा देवतां प्रार्थयेत्। एवं कृत्वा, शिष्यस्य त्रिणि बन्धनानि छिन्द्यात्। तानि सर्वतो विमुक्तानि विशुद्ध्यात्मन्येव शिष्यचेतनां पश्येत्। पूर्णाहुतिं ज्वलितेऽग्नौ दत्त्वा, ब्रह्माणं पूजयेत्, त्रिहविर्यजनं कृत्वा, तस्मै शिवाज्ञां प्रदद्यात्। हे पितामह, त्वया साधकः परमशैवपदं न प्राप्नुयात्; तत्र विघ्नः स्थाप्यः, यतोऽयं शैवाज्ञा गुरुतरा। एवं निर्दिश्य, पूज्य, विधिवत् मोचयेत्; महादेवं पूजयित्वा, त्रिहविर्यजनं कुर्यात्। निरोधेन शुद्धात्मानं शिष्यस्य यथापूर्वं उद्धृत्य, स्वात्मनि च सूत्रे च स्थापयित्वा, वागीशं पूजयेत्। तस्मै त्रिहविर्यजनं कृत्वा, प्रणम्य, विधिवत् मोचयित्वा, निरोधेन संयोगं कृत्वा, कलया स्थापयेत्। संयोगे समवेतपूजनं कृत्वा, त्रिहविर्यजनं च, शिष्यात्मनः संस्थायां समवेशं चिन्तयेत्। ततः संस्थां सम्प्रार्थ्य, सर्वकर्माणि समाचर्य, तस्य व्यापकत्वं वागीशान्याः व्यापकत्वं च चिन्तयेत्। तदनन्तरं पूर्णचन्द्रमण्डलसदृशं कृत्वा, यथापूर्वं, शिवस्य परमात्मनः आज्ञां विष्णवे समाविशेत्। विष्णोः विसर्जनं कृत्वा, ज्ञानपूर्वकं यथापूर्वं, तत्र संस्थायां चिन्तयेत्। एवं कृत्वा, तस्य व्यापकत्वं वागीशायाः च यथाक्रमं चिन्तयेत्, समिद्धेऽग्नौ पूर्णाहुतेः अन्ते शेषं यथापूर्वं समाचरेत्। नीलरुद्रं सम्प्रदाय, तस्य पूजां कर्मादिकं च कृत्वा, यथोक्तपथेन शिवाज्ञां दद्यात्। तं तपः विसर्ज्य, तस्य शमाय कृतं कृत्वा, ज्ञानकलां स्थापयित्वा, तस्य व्यापकत्वं पश्येत्। तथा स्वात्मनः वागीश्याः व्यापकत्वं यथापूर्वं चिन्तयेत्, दशदिशि नवयुवसूर्यसदृशं दीप्तिमन्तं। ततो यथापूर्वं शेषं कृत्वा, महेश्वरं आवाह्य पूजयेत्, तस्मै हविर्दत्त्वा, शिवाज्ञां मनसा दद्यात्। एवं महेश्वरं विसर्ज्य, अन्यां कलां स्थापयित्वा, कलां शान्त्यतिक्रान्तां नयेत्, तस्य व्यापकत्वं पश्येत्। एवं स्वात्मनः वागीशायाश्च व्यापकत्वं, आकाशसदृशं पूर्णं पूरणं यथापूर्वं चिन्तयेत्। शेषकर्माणि कृत्वा, सदाशिवं पूजयेत्, ततः शम्भोः अनन्तकर्मणः आज्ञां तस्मै दद्यात्। तत्रापि यथापूर्वं शिरसि शिवं पूज्य, वागीशं प्रणम्य, तौ विसर्जयेत्। ततः शिष्यस्य शिरसि शिवेन सिञ्चयित्वा, शान्त्यतिक्रान्तशक्तितत्त्वे लयं चिन्तयेत्। तां परमां शक्तिं षड्गत्याः व्यापिकां, पारां दीप्तां सहस्रसूर्यसमप्रभां, शैवीं चिन्तयेत्। ततः शिष्यं स्फटिकसमं विशुद्धं समानीय, शिवशास्त्रविधिना कर्तरं प्रक्षालयेत्। आचार्यः केशपाशं सूत्रेण सह छिन्द्यात्, तत् गोमये स्थाप्य, शिवाग्नौ तं केशपाशं जुहोति। मूलमन्त्रेण 'वौषट्' अन्तेन, पुनः कर्तरं प्रक्षालयेत्, हस्तेन शिष्यचेतनां तस्य शरीरे प्रत्यावेशयेत्। ततः स्नात्वा, विधिवत् शुद्धिं कृत्वा, मङ्गलं च, बालकः मण्डलं प्रविशेत्, दण्डवत्प्रणिपातं कुर्यात्। पूजां सम्यग्विधाय, कर्मदोषशुद्ध्यर्थं, ऋत्विजा मन्त्रेण त्रिहविर्यजनं कुर्यात्। एवं शास्त्रविहितः विधिः सम्यगनुष्ठेयः।