शिवपुराणम्

शौनकादयः ऋषयः सूतम् उवाचुः — “धर्मक्षेत्राणां संक्षेपेण वद, येषु गच्छन्त्यः सर्वास्त्रियः सर्वे पुरुषाश्च परमां गतिं लभन्ते।” तं सूतमृषिं सत्कारपूर्वकं पृष्टवन्तः पुनः प्राहुः — “शिवतीर्थकथां सर्वतीर्थकथां च श्रद्धया शृणु। त्वं हि मुनिवरः अस्माकं मध्ये श्रेष्ठः।” तदा सूतः प्राञ्जलिः सन् उवाच — “बुद्धिमन्तः ऋषयः, इदानीं शिवस्य तीरं मोक्षदं शृणुत, यस्य परम्परा लोकसंरक्षणाय मया वर्ण्यते। पञ्चाशत्कोटिपरिमितं विस्तीर्णं पर्वतैः वनैः उपवनेन च संयुक्तं, पृथिवी शिवाज्ञया लोकं धारयति। अत्र तत्र शिवतीर्थानि स्थितानि, येषु भगवान् करुणया तत्र तत्र तिष्ठन् तत्रवासिभ्यः मोक्षं ददाति। केचन मुनिसम्मतानि, केचन देवसम्मतानि, केचन स्वयम्भूतानि — एतानि सर्वाणि लोकसंरक्षणार्थं स्थापितानि। तस्मात् तीर्थे वा क्षेत्रे वा नित्यं स्नानदानजपादिकं कर्तव्यम्; अन्यथा रोगः दरिद्रता वाङ्नाशश्च जायते। यः पुरुषः अस्मिन्भारतवर्षे स्वयम्भूक्षेत्रे निवसन् मृत्युमुपैति, स मानवत्वं पुनः प्राप्नोति। द्विजाः, तीर्थक्षेत्रे पापं कृत्वा तद् दृढं भवति; अतः सततं शुभाशयः तीर्थे वसन् किंचित्पि पापं नाचरेत्। येन केन प्रकारेण अपि तीर्थक्षेत्रे वासः कर्तव्यः। सिन्धूनदीं शतनदीनदीं च तटेषु बहूनि तीर्थानि सन्ति। सरस्वती नदी षष्टिमुख्या पुण्या प्रोक्ता; तस्याः तटे वसन् धीमतः क्रमशः ब्रह्मपदं प्राप्नोति। गङ्गा हिमालयतनया शतमुख्या पुण्यनदी; तस्याः तटे अपि काश्यादीनि बहूनि तीर्थानि सन्ति। तत्र मृगबृहस्पतिकाले तटं परमं; शोनभद्रा दशमुख्या पुण्या, कामफलप्रदा। तत्र स्नानोपवासाभ्यां गणेशपदं लभ्यते। नर्मदा चतुर्विंशतिमुख्या पुण्या महती च नदी; तत्र स्नानवासाभ्यां विष्णुपदं प्राप्यते। तमसा द्वादशमुख्या, रेवाच दशमुख्या; गोदावरी महापुण्या ब्रह्महत्यागोहत्यापापविनाशिनी, एकविंशतिमुख्या रुद्रलोकप्रदा। कृष्णवेणी पुण्या सर्वपापविनाशिनी, अष्टादशमुख्या विष्णुलोकप्रदा। तुङ्गभद्रा दशमुख्या ब्रह्मलोकप्रदा; सुवर्णमुखरी पुण्या नवमुख्या तद्वत्। तत्र सन्तानश्चुत्वा ब्रह्मलोकात्पतिता जाताः; सरस्वती, पम्पा, कन्या, शुभा श्वेतनदी च। एषाम् तटवासेन इन्द्रलोकः प्राप्यते। कावेरी महती पुण्या सह्याद्रिजाता, सप्तविंशतिमुख्या सर्वकामप्रदा; तस्याः तटे स्वर्गं ब्रह्मविष्णुपदं च लभ्यते। शैवास्तटाः शिवलोकप्रदाः, कामफलप्रदाश्च; नैमिषे, बदर्यां, मेषगे, गुरौ, रवौ स्नानं कार्यम्। तत्र ब्रह्मलोकप्राप्तिः, पूजादिकं च; तथा सिन्धुनद्यां सिंहकर्कटकाले स्नानम्। केदारतोयपानं स्नानं च ज्ञानप्रदं; गोदावरीस्नानं सिंहमासे बृहस्पतौ सिंहस्थे च। शिववाक्येन शिवलोकप्रदं; यमुनाशोणयोः स्नानं कन्यायां बृहस्पतौ च। धर्मदन्त्यादिलोकप्रदं महाभोगदं; कावेरीस्नानं तुलायां सूर्ये बृहस्पतौ च। विष्णुवाक्येन सर्वकामप्रदं, वृश्चिके मासे सूर्ये बृहस्पतौ च; नर्मदास्नाने विष्णुलोकः लभ्यते, सुवर्णमुखर्यादौ बृहस्पतौ सूर्ये च। ब्राह्मणवचनेन शिवलोकप्रदं; जाह्नव्यां मृगमासे बृहस्पतौ स्नानं ब्रह्मवाक्येन शिवलोकप्रदं; ब्रह्मविष्णुपदानुभूय ज्ञानं लभ्यते। माघमासे सूर्ये कुम्भराशौ श्राद्धं पिण्डदानं तिलोदकं वा गङ्गायां कार्यम्। एवं कृतानि असंख्यकपितृपरमोत्थानकारकाणि; कृष्णवेण्यां विशेषतः मीनराशौ प्रशस्यन्ते। प्रत्येकतीर्थे स्वमासे स्नानं इन्द्रपदप्रदं; गङ्गासमीपे वा सह्याजातनदीषु वासः कार्यः। तस्मिन्काले पापक्षयो निश्चितः; बहूनि क्षेत्राणि रुद्रलोकप्रदानि। ताम्रपर्णी वेगवती च ब्रह्मलोकफलप्रदे; तयोस्तटे स्वर्गप्रदानि क्षेत्राणि सन्ति। तेषु बहूनि पुण्यफलानि क्षेत्राणि; तत्र निवसन्तः पुण्यफलानि प्राप्नुवन्ति। सततं सदाचारः, शीलं, नित्यचिन्तनं च कृत्वा, बुद्धिमन्तः दयालवः निवसन्ति; अन्यथा फलं न लभ्यते। तीर्थक्षेत्रे कृतं पुण्यं महाफलप्रदं; तत्र कृतं पापं महावृद्धिं याति। तत्र पुण्येन जीवितुमिच्छन् नाशं प्राप्नोति; पुण्यं हि ऐहिकं वाचिकं च समृद्धिदं। मानसं पापं द्विजैः अपि नश्यति; यद्यपि, मानसं पापं वज्रावरणवत् कल्पान्तरं तिष्ठति। एवं शिवतीर्थादीनि पुण्यस्थानानि, तेषां माहात्म्यं, स्नानदानजपादिकं, तेषु वासः, मासविशेषे स्नानफलानि, पुण्यपापयोः वृद्धिक्षयौ, सर्वं सूतेन ऋषिभ्यः श्रद्धया निवेदितम्।