शिवपुराणम्

शिष्यः दन्तधावनं कृत्वा तं त्यक्त्वा मुखं प्रक्षाल्य शिवं स्मरति। गुरोः आदेशानुसारं अञ्जलिं कृत्वा शिवमण्डलं प्रविशति। यदि गुरुः पूर्वे, उत्तरदिक् वा पश्चिमदिक् दन्तधावनं पश्यति, शेषं शिवाय वा अन्यदेवताय समर्पयति। यदि अशुभदिक् तत्र भवति, दोषनिवारणार्थं गुरुः मूलमन्त्रेण शतं वा पञ्चाशत् वा अर्धं हविः समर्पयति। ततः गुरुः शिष्यं आलिङ्ग्य, शिवमन्त्रं उभयोः कर्णयोः जपित्वा, तं देवस्य दक्षिणभागे उपवेशयति। शुद्धे, अप्रयुक्ते, सम्यक् सञ्चिन्ने कुशशय्यायां रात्रौ पूर्वमुखं शिरसा शुद्धः शिवं अन्तर्यज्ञं ध्यायन् शयितव्यः। गुरुः शिष्यस्य शिखायां सूत्रं बद्ध्वा तस्य केशैः सूत्रं संयोज्य, नववस्त्रेण तथा रक्षावस्त्रेण आच्छाद्यति। शय्यायाः चतुर्दिक् भस्मना, तिलैः, सरषपैः त्रिरेखा अंकनं कृत्वा, रक्षामन्त्रं जप्त्वा, दिशापालाय बहिः समर्पयति। शिष्यः समीपे उपविशत् उपवासं कृत्वा, विधिपूर्वकं सम्पादनं कृत्वा, जागरूकः स्वप्नं दृष्ट्वा गुरवे निवेदयति। ततः सर्वस्नानादिकं कृत्यं गुरोः आदेशानुसारं समाप्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा शिवमण्डलस्य पार्श्वे शिवं ध्यायन् उपगच्छति। ततः पूजावर्जितं सर्वं पूर्वदिनवत् नेत्रबन्धनपर्यन्तं कृत्वा, गुरुः मण्डलं दर्शयति। शिष्यः नेत्रबद्धः पुष्पाणि विक्षिप्य यत्र पतन्ति, तत्र गुरुः तस्य नाम निर्दिशति। ततः त्यक्तं हविः पूर्ववत् मण्डले आनयित्वा, ईशानं पूजयति, शिवाग्नौ च हविर्ददाति। यदि शिष्यः अशुभस्वप्नं पश्यति, तस्य दोषनिवारणाय मूलमन्त्रेण शतं वा पञ्चाशत् वा अर्धं हविः समर्पयति। ततः पूर्ववत् शिखाबद्धसूत्रं शिथिलीकृत्य, अधिष्ठानपूजायाः आरम्भात् त्यागक्रमानुसारं यथाक्रमं योजयति। वागीश्वर्याः पूजां सम्पूर्णपर्यन्तं हविःपूर्वकं कृत्वा, वागीशं प्रणम्य, यः सर्वत्यागहेतु, तं पूजयित्वा गच्छति। मण्डलस्थदेवतां पूज्य, त्रिहविः दत्वा, सर्वयोनिṣu एककालं पुत्रसिद्धिं ददाति। ततोऽपि शिष्याय सूत्रशरीरे स्पर्शनं, अभिषेकं च कृत्वा, आत्मनं गृहीत्वा द्वादशभागे निवेदयति। अनन्तरं मूलं शास्त्रानुसारं हस्तेन गृहीत्वा, गुरुः मनसा शिष्यं सर्वयोनिṣu एककालं योजयति। अष्टविधा देवाः, पञ्चविधा पशवः, एकविधं जन्म, चतुर्दशविधा मानवयोनिः। सर्वेषु तेषु एककालं प्रवेशाय, गुरुः विधिपूर्वकं शिष्यस्य आत्मानं वागीश्वर्यरूपे स्थापयति। गर्भसिद्ध्यर्थं देवतां पूज्य, नमित्वा, हविः दत्वा, सिद्धं परिणामं चिन्तयति। सिद्धस्य जन्म, स्थायित्व, सत्यता, भोगसिद्धि, परमसन्तोषं च कर्माणि कुर्यात्। प्रायश्चित्ताय, जन्म, आयुः, भोग, कर्मसिद्ध्यर्थं, गुरुः त्रिहविः दत्वा देवताय प्रार्थयति। एवं कृत्वा, शिष्यस्य त्रिबन्धं छिनत्ति। सर्वतोबन्धं विवेकपूर्वकं निहत्य, शिष्यचेतनां शुद्धां केवलां पश्येत्। सम्पूर्णहविः अग्नौ दत्वा, ब्रह्माणं पूजयति; त्रिहविः दत्वा, शिवाज्ञां तस्मै ददाति। हे पितामह, त्वया साधकः परमशैवपदं न प्राप्नुयात्; बाधा स्थापनीया, यतोऽयं शैवाज्ञा गुरुतरा। एवं शिष्यं उपदिश्य पूज्य, विधिपूर्वकं विमोचयति; महादेवं पूजयित्वा त्रिहविः ददाति। त्यागेन शुद्धात्मानं शिष्यस्य पूर्ववत् निष्कृत्य, आत्मनि सूत्रे च स्थापयित्वा, वागीशं पूजयति। तस्मै त्रिहविः दत्वा, प्रणम्य, विधिपूर्वकं विमोचयित्वा, त्यक्त्वा, संयोजनं कृत्वा कलया स्थापयति। संयोजने त्रिहविः दत्वा, एककालं पूजां कृत्वा, शिष्यात्मनः संस्थानप्रवेशं चिन्तयति। ततः संस्थानं आहूय, सर्वविधिकं कृत्यं कृत्वा, तस्य व्यापित्वं वागीशान्याः व्यापित्वं च चिन्तयति। पूर्णचन्द्रमण्डलवत् तं कृत्वा, पूर्ववत् शिवस्य परमात्मनः आज्ञां विष्णवे प्रविश्यति। विष्णोः विसर्जनं कृत्वा, ज्ञानपूर्वकं पूर्ववत् संस्थानं चिन्तयति। एवं कृत्वा, व्यापित्वं वागीशं च यथाक्रमं चिन्तयित्वा, पूर्णहविः ज्वलदग्नौ दत्वा, शेषं पूर्ववत् कुर्यात्। नीलरुद्रं समर्प्य, तस्य पूजादिकं कृत्वा, विधिपूर्वकं शिवाज्ञां ददाति। तं तपः विसर्ज्य, तस्य शमाय, ज्ञानकलां स्थापयित्वा व्यापित्वं निरीक्षेत्। आत्मनः व्यापित्वं वागीशीं च पूर्ववत् चिन्तयेत्, दशदिक् नवयुवसूर्यरूपेण प्रकाशमानम्। ततः शेषं पूर्ववत् कृत्वा, महेश्वरं आहूय पूजयित्वा, तस्मै हविः दत्वा, शिवाज्ञां मनसा ददाति। एवं महेश्वरं विसर्ज्य, अन्यां कलां स्थापयित्वा, कलां शमातीतां नेत्वा व्यापित्वं पश्येत्।