शिवपुराणम्

ततः स आचार्यः इन्द्रियार्थानां, इन्द्रियाणां, शरीरस्य च उत्पत्तिस्थानं तत्त्वतः चिन्तयेत्, याः कलाः शान्त्यतीतानाम् आरभ्य, आकाशाद्यैः भूतैः रूपाणि धारयन्ति। ताः कलाः स्वनामभिः सूत्रे सम्यक् योजयेत्, नमस्कारैः पूजयेत्, अथवा बीजरूपेण ताः स्थापयित्वा पूर्वविधिना अनुवर्तेत। तदनन्तरं, मलादि तत्त्वारम्भे कलानां व्याप्तिं पश्येत्; मलाद्यादौ हविः समर्प्य, कलाः प्रज्वालयेत्। शिष्यस्य शिरसि स्पर्शं कृत्वा, सूत्रं शरीरस्थलेषु क्रमशः चिह्नयेत्; शान्त्यतीते सूत्रे मन्त्रं जपन् अंकनं कुर्यात्। एवं निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतान्तं क्रमशः सम्पाद्य, त्रिः हविः समर्प्य, शिवं मण्डले पूजयेत्। ततः शिष्यं देवस्य दक्षिणपार्श्वे उत्तराभिमुखं उपवेश्य, मण्डले दर्भासनं स्थाप्य, हविःशेषं चरुं दद्यात्। शिष्यः श्रद्धया आचार्यदत्तं शिवसाक्षात् गृहीत्वा खादेत्, द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्, शिवमन्त्रं जपेत्। अन्यस्मिन् मण्डले आचार्यः पञ्चगव्यं सम्यक् दद्यात्; शिष्यः यथाशक्ति पिबेत्, द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्, शिवं स्मरेत्। तृतीयमण्डले, पूर्ववत् शिष्यं उपवेश्य, शास्त्रविधिना दन्तधावनं दद्यात्। तस्य अग्रभागः स्निग्धः स्यात्, पूर्वोत्तराभिमुखः, मौनं धारयन्, उपविष्टः शिष्यः दन्तान् शुद्धीकरोतु। प्रक्षालित्वा दन्तधावनं त्यक्त्वा, मुखं प्रक्षालयित्वा, शिवं स्मरेत्, आचार्येन निर्देशितः अञ्जलिं कृत्वा शिवमण्डले प्रविशेत्। त्यक्तं दन्तधावनं यदि आचार्यः पूर्वे, उत्तरदिशि, पश्चिमे वा पश्येत्, तदा शेषं शिवे वा अन्यदेवते समर्पयेत्। यदि तद् अशुभदिशि स्यात्, दोषनिवारणाय आचार्यः मूलमन्त्रेण शतम्, पञ्चाशत्, अथवा अर्धं हविः समर्पयेत्। ततः शिष्यं आलिङ्ग्य, शिवमन्त्रं उभयोः कर्णयोः जपित्वा, शिष्यं देवस्य दक्षिणपार्श्वे उपवेशयेत्। दर्भशय्यायाः शुद्धायाः, अनुपयुक्तायाः, सम्यक् सञ्चालितायाः उपरि, रात्रौ पूर्वाभिमुखं शिरः निधाय, शुद्धिं धारयन्, अन्तः शिवं ध्यायेत्। आचार्यः सूत्रं शिष्यस्य केशपुच्छे बन्धयेत्, केशैः सूत्रं बद्ध्वा, अनुपरिधानं वस्त्रं तथा रक्षावस्त्रं आवृत्य, शिष्यं आवृत्य स्थापयेत्। शय्यायाः चतुर्दिशं भस्म, तिल, सरषपैः त्रिरेखाः आकर्षेत्; रक्षामन्त्रं जपित्वा, रक्षादिकपालान् रेखाबाह्ये हविः समर्पयेत्। शिष्यः समीपे शय्यायाम् उपविष्टः, उपवासं कृत्वा, विधिवत् पूर्वकर्म सम्पाद्य, जागरितः स्वप्नं आचार्ये निवेदयेत्। ततः स्नानादिकं सर्वं आचार्यनिर्दिष्टं सम्पाद्य, अञ्जलिं कृत्वा शिवमण्डलस्य पार्श्वे शिवं ध्यायन् गच्छेत्। अनन्तरं, पूजावर्जितं सर्वं पूर्वदिवसवत् नेत्रबन्धनपर्यन्तं कृत्वा, आचार्यः मण्डलं प्रकटयेत्। शिष्यः नेत्रबद्धः पुष्पाणि विक्षिप्य, यत्र पुष्पं पतति, आचार्यः तस्य स्थानस्य नाम निर्दिशेत्। ततः त्यक्तं हविः पूर्ववत् मण्डले आनयित्वा, ईशानं पूजयेत्, शिवाग्नौ हविः समर्पयेत्। यदि शिष्यः अशुभस्वप्नं पश्येत्, तद् दोषनिवारणाय शतम्, पञ्चाशत्, अथवा अर्धं हविः मूलमन्त्रेण समर्पयेत्। ततः पूर्ववत् केशबद्धसूत्रं अधो लम्बयित्वा, अधारपूजायाः आरम्भात् निवृत्त्यन्तक्रमेण अनुवर्तेत्। वागीश्वरीपूजां सम्यक् सम्पूर्णतया हविःपूर्वकं कुर्यात्; वागीशाय नमस्कृत्य, यः निवृत्तिकारणं व्याप्य अस्ति, तं पूजयेत्। देवतायाः मण्डले पूजां कृत्वा, त्रिः हविः समर्प्य, सर्वयोनिषु एकस्मिन काले शिष्यस्य गर्भप्राप्तिं दद्यात्। ततः शिष्याय सूत्रशरीरे स्पर्श, अभिषेकादिकं कृत्वा, आत्मानं गृहीत्वा द्वादशभागे निवेदयेत्। अनन्तरं, मूलं शास्त्रविहितमुद्रया गृहीत्वा, आचार्यः मनसा शिष्यं सर्वयोनिषु एकस्मिन काले योजयेत्। अत्र देवाः अष्टविधाः, पशवः पञ्चविधाः, एकविधः जन्म, मनुष्ययोनयः चतुर्दशविधाः। सर्वेषु, समकालीनप्रवेशाय, आचार्यः विधिनाः शिष्यस्य आत्मानं वागीश्वरीरूपे स्थापयेत्। गर्भसिद्धये देवतां पूजयेत्, नमस्कृत्य, हविः विधिवत् समर्पयेत्, सिद्धफलं चिन्तयेत्। सिद्धस्य जन्म, स्थैर्य, सत्यता, भोगसिद्धिः, परमसन्तोषः च विधिक्रमं सम्पादयेत्। प्रायश्चित्तार्थं, जन्म, आयुः, भोग, कर्मसिद्ध्यर्थं, श्रेष्ठः आचार्यः त्रिः हविः समर्प्य, देवतायाः प्रार्थनां कुर्यात्। एवं कृत्वा, शिष्यस्य त्रिबन्धनानि छिन्ध्यात्। परमविवेकेन परिवेष्टनबन्धनानि अपाकृत्य, शिष्यचेतनां शुद्धाम्, केवलस्वरूपां पश्येत्। पूर्णहविः अग्नौ समर्प्य, ब्रह्माणं पूजयेत्; त्रिः हविः समर्प्य, शिवाज्ञां शिष्याय दद्यात्। हे पितामह, त्वया साधकः परमशैवपदं न प्राप्नुयात्; विघ्नः स्थाप्यः, यतः शैवाज्ञा गुरुतरा। एवं उपदिश्य, पूजयित्वा, विधिवत् विमोचनं कुर्यात्; महादेवं पूज्य, त्रिः हविः समर्पयेत्। निवृत्त्या शुद्धात्मानं शिष्यस्य पूर्ववत् आकृष्य, आत्मनि सूत्रे च स्थापयित्वा, वागीशं पूजयेत्। तस्मै त्रिः हविः समर्प्य, नमस्कृत्य, विधिवत् विमोचनं कृत्वा, निवृत्त्याः अनुवर्तनं योजयित्वा, कलया स्थापयेत्।