शिवपुराणम्

एवं कृत्वा, आचार्यः पूर्ववत् शिवाग्निभिः होमं प्रारभेत। यः पायसस्य अर्धभागः पूर्वं हविर्दाने निरूपितः, तं सम्यक् समर्पयेत्। तस्मिन् समर्पिते, शिष्यभोजनार्थं शेषं पायसं सम्यक् संस्कुर्यात्। मंत्रैः तर्पणं सम्पूर्ण्य, यथापूर्वं विधिं समाप्य, आचार्यः सर्वं समाचरेत्। हविर्दानस्य पूर्णाहुतिं समर्प्य, ततः प्रज्वलनं कुर्यात्। ओंकारानन्तरं हुंकारं, मूलमन्त्रं फट् इत्यन्तं जपेत्। स्वाहा इत्यनेन प्रज्वलने, अङ्गानि क्रमशः उच्चार्यन्ते, प्रत्येकस्य त्रीणि त्रीणि आहुतीः दद्यात्। तैः मन्त्रैः प्रत्येकं तेजस्विनं रूपं ध्यात्वा, त्रिविधं त्रिविधकर्म द्विजकन्यया श्वेतवर्णया सम्पाद्यते। सूत्रं सूत्रेण संस्कृत्य, शिष्यकेशपुच्छे अग्रभागे बद्ध्वा, महापादाङ्गुलिपर्यन्तं यावत्, शिष्यः सम्यगुत्तिष्ठेत्। ततः तद् सूत्रं दीर्घीकृत्य, तत्र सुषुम्णायां संयोजयेत्। शान्तीमुद्रां गृह्णीयात्, मन्त्रवित् मूलमन्त्रेण योजयेत्। त्रयः आहुतीः समर्प्य, तस्याः सन्निधिं स्थापयेत्। पुष्पेण शिष्यहृदयं ताडयित्वा, पूर्ववत् आचरति। चेतनां गृहित्वा, द्वादशान्ते स्थापयेत्। सूत्रं सूत्रेण संयोज्य, कवचास्त्रेण तद्रक्षां कुर्यात्। ततः तद् सूत्रं संवृत्य, शिष्यदेहम् आनन्द्यभोक्तृभोग्यवस्थालक्षितेन त्रिमूलपाशेन बद्धमिव ध्यायेत्। इन्द्रियविषयदेहप्रभवम् इति तद् चिन्तयेत्, शान्त्यतीतादिकलाः, आकाशादितत्त्वरूपेण, ताः तेषां स्वनाम्ना सूत्रे संयोज्य, नमस्कारैः पूजयेत्। अथवा, बीजरूपेण ताः कृत्वा, यथोक्तं पूर्वं विधिं समाचरेत्। ततः, मलादितत्त्वादौ, कलानां व्यापित्वं निरीक्षेत्। मलादौ होमं समर्प्य, कलाः प्रज्वालयेत्। शिष्यस्य शिरसि ताडयित्वा, सूत्रं देहे क्रमशः चिह्नयेत्। शान्त्यतीतस्थाने, मन्त्रं जपन् सूत्रं लिखेत्। एवं निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतान्तं क्रमेण कृत्वा, त्रयः आहुतीः समर्प्य, शिवं मण्डले पूजयेत्। शिष्यं देवतायाः दक्षिणे पार्श्वे, उत्तराभिमुखं उपवेश्य, आचार्यः हविः शेषं च चारुं कुशासनस्थं मण्डले दद्यात्। शिष्यः श्रद्धया आचार्यप्रदत्तं गृह्णीयात्, शिवसाक्षिकं तद् खादित्वा, द्विवारं आचम्य, शिवमन्त्रं जपेत्। अन्यस्मिन् मण्डले, आचार्यः पञ्चगव्यं तद्वत् दद्यात्; शिष्यः यथाशक्ति पिबित्वा, द्विवारं आचम्य, शिवं स्मरेत्। तृतीयमण्डले, पूर्ववत् शिष्यं उपवेश्य, शास्त्रानुसारं दन्तधावनं दद्यात्। तस्य अग्रभागः मृदु, पूर्वोत्तराभिमुखः, मौनं स्थाप्य, उपविष्टः शिष्यः दन्तान् शुद्धयेत्। दन्तधावनं विसृज्य, मुखं प्रक्षालयित्वा, शिवं स्मरेत्, आचार्याज्ञया अञ्जलिं कृत्वा शिवमण्डले प्रविशेत्। यदि विसृष्टं दन्तधावनं आचार्यः पूर्वोत्तरपश्चिमदिशि पश्येत्, तर्हि तच्छेषं शिवाय वा अन्यदेवतायै समर्पयेत्। यदि तदशुभदिशि स्यात्, दोषनिवारणाय आचार्यः मूलमन्त्रेण शतं, पञ्चाशत्, वा तदर्धं होमं कुर्यात्। ततः शिष्यं आलिङ्ग्य, शिवमन्त्रं उभयोः कर्णयोः जपित्वा, शिष्यं देवतायाः दक्षिणे पार्श्वे उपवेश्य। शुद्धे, अप्रयुक्ते, सम्यक् संस्कृते कुशशय्यायां, पूर्वाभिमुखशिरसा, रात्रौ शयनं कुर्यात्, अन्तः शिवं ध्यायन् शुद्धभावः। आचार्यः सूत्रं शिष्यकेशपुच्छे बद्ध्वा, तस्यैव केशैः पिनद्ध्वा, नूतनवस्त्रेण च्छादयित्वा, रक्षावस्त्रैः अपि संवेष्ठयेत्। शय्यायाः चतुर्दिक् भस्मतिलसर्षपैः त्रिरेखा अंकयेत्। रक्षामन्त्रं जपित्वा, दिशां रक्षिभ्यः बहिः बलिं दद्यात्। शिष्यः अपि समीपे शयानः, उपवास्य, यथोक्तं कृत्यं कृत्वा, जागरितः स्वप्नं आचार्याय निवेदयेत्। ततः सर्वस्नानादिकं कृत्वा, आचार्याज्ञया, अञ्जलिं कृत्वा, शिवमण्डलस्य पार्श्वे, शिवं ध्यायन् उपसर्पेत्। अनन्तरं, पूजावर्जितं यत् सर्वं पूर्वदिवसवत् नेत्रबन्धपर्यन्तं कृतम्, तत् आचार्यः कुर्यात्, मण्डलं प्रकाशयेत्। शिष्यः नेत्रबद्धः पुष्पाणि क्षिपन्, यत्र यत्र पुष्पाणि पतन्ति, तत्र तत्र आचार्यः तस्य नाम निर्दिशेत्। ततः, यथापूर्वं, त्यक्तं हविः मण्डले आनयित्वा, ईशानं पूजयेत्, शिवाग्नौ अपि आहुतीः समर्पयेत्। यदि शिष्यः पापस्वप्नं दृष्टवान्, तस्य दोषनिवारणाय, मूलमन्त्रेण शतं, पञ्चाशत्, वा तदर्धं होमं कुर्यात्। ततः पूर्ववत्, केशबद्धं सूत्रं प्रसारितं कृत्वा, अधिष्ठानपूजायाः आरभ्य, निवृत्तिक्रमं यथान्यायं आचरन् गच्छेत्। वागीश्वरीपूजां सम्यक् समाप्य, पूर्वाहुतिपूर्वकं कृत्वा, वागीशं नमित्वा, यः सर्वव्यापकः निवृत्तिहेतुः, तं सम्यक् पूजयेत्। देवतां मण्डले पूजयित्वा, त्रयः आहुतीः समर्प्य, सर्वयोनि-समवेतं बालप्राप्तिं दद्यात्। ततः शिष्यस्य सूत्रदेहे ताडन-संप्रोक्षणादिकं कुर्यात्; आत्मनं गृहित्वा द्वादशान्ते निवेदयेत्। अनन्तरं, शास्त्रोक्तमुद्रया मूलं गृहित्वा, आचार्यः शिष्यं सर्वासु योनिषु मानसिकं योजयेत्। अत्र देवाः अष्टविधाः, पशवः पञ्चविधाः, एकविधः जन्मना सह, मानव्यानि चतुर्दशविधानि योनिजातानि। तासु सर्वासु, एककाले प्रवेशाय, आचार्यः यथाविधि, वागीश्वरीरूपेण शिष्यात्मानं स्थापयेत्।