शिवपुराणम्

मन्त्रमार्गे तु स एव न गण्यते, अतः स मन्त्राणां प्रभुः स्मृतः। कलामार्गस्य तु व्याप्यता, अन्येषां मार्गाणां व्याप्यत्वं निर्दिश्यते। यस्य मार्गस्य यथार्थस्वरूपं न वेत्ति, स मार्गशुद्ध्यर्थं न अर्हति; षड्विधस्य मार्गस्य रूपं तेन न ज्ञायते। तेन व्यापकत्वव्याप्यत्वयोः स्थितिः न यथावत् विज्ञायते; अतः मार्गस्य तत्त्वं च व्यापकव्याप्यभावश्च तथैव न ज्ञायते। यथावत् सम्यग्विज्ञाय मार्गशुद्धिं समाचरेत्, यथा पूर्वं वेदिवृत्तपर्यन्तं तां कुर्यात्। ततोऽथ कलशवृत्तं द्विव्याप्रमानं पूर्वे दिशि कारयेत्। शिवाचार्यः स्नात्वा शिष्यान् सह नित्यकृत्यानि कृत्वा, तस्मिन्नवृत्ते प्रविश्य, यथापूर्वं शम्भोः पूजनं कुर्यात्। तत्र हविष्यार्हतण्डुलैः पायसं सम्यगुपकल्प्य, तस्यार्धं होमाय समर्प्य, शेषं तु न्यस्येत्। तस्मिन्नवृत्ते, अथवा अक्षराङ्किते, पञ्च कलशान् दिशासु, एकं च मध्ये स्थापयेत्। तेषु ब्रह्ममन्त्राः मूलाक्षरयुताः बिन्दुनादसमन्विताः स्थापनीयाः; 'य' इत्याद्यन्तनमस्कारैः मन्त्रदर्शी तान्स्थापयेत्। मध्ये ईशानं, पुरतः पुरुषं, दक्षिणे अघोरं, वामे वामं, पश्चिमे सद्यं स्थापयेत्। रक्षणं स्थाप्य मुद्रां निर्माय, मन्त्रैः कलशान् संस्पृशेत्। ततः शिवाग्निभिः होमं प्रारभेत्, यथापूर्वं पायसार्धं होमाय दत्तम्। तस्य शेषं शिष्यभोजनाय कल्पयेत्। मन्त्रैस्तर्पणं कृत्वा, कर्म यथापूर्वं समाप्यते। तेषां पूर्णाहुतिं दत्वा, ततः संधानं कुर्यात्। ओंकारानन्तरं हुंकारं, मूलं फटन्तं च जपेत्। स्वाहा इत्यन्तेन संधानकाले, अङ्गानि क्रमशः पठेत्। तेषां त्रीण्याहुतयः संधानकर्मणि दद्यात्। तैर्मन्त्रैः प्रतिमं तेजोरूपेण ध्यायेत्; त्रिविधं, त्रिविधं कर्म, द्विजकन्यया शुक्लवर्णया कर्तव्यम्। सूत्रेण संस्कृतं सूत्रं शिष्यशिखाग्रे बद्ध्वा, ऊर्ध्वपादाङ्गुष्ठपर्यन्तं तिष्ठन्तं धारयेत्। ततः तद्विस्तार्य, सुषुम्णायां योजयेत्। शान्तिमुद्रां गृहीत्वा, मन्त्रवित् मूलमन्त्रं प्रयुञ्जीत। त्र्याहुतयः दत्वा, तस्याः सन्निधिं स्थापयेत्। पुष्पसमर्पणेन शिष्यहृदये स्पृशेत्, यथापूर्वं। चैतन्यं गृहित्वा, द्वादशान्ते स्थापयेत्, सूत्रं सूत्रेण संयोज्य, कवचास्त्रेण तद्रक्षेत्। ततः तच्छाद्य, शिष्यदेहं त्रिमूलपाशबद्धं भोक्तृभोक्तव्यलक्षणं चिन्तयेत्। तदिन्द्रियार्थदेहाधारं मन्येत; शान्त्यतीतादिकाः कलाः, आकाशादिपञ्चभूतस्वरूपाः। ताः स्वनामभिः सूत्रे संयोज्य, नमस्कारैः पूजयेत्; अथवा बीजरूपेण पूर्ववत् आचरितव्याः। ततः मलाद्यैः तत्त्वैः सह प्रारभ्य, कलानां व्याप्तिं पश्येत्; मलाद्याहुतिं दत्त्वा, कलाः संधापयेत्। शिष्यशिरसि स्पृशित्वा, सूत्रं देहे क्रमशः चिह्नयेत्; शान्त्यतीते सूत्रे मन्त्रं जप्त्वा लिखेत्। एवं निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतपर्यन्तं क्रमशः कृत्वा, त्र्याहुतयः दत्वा, मण्डले शिवं पूजयेत्। शिष्यं देवतातः दक्षिणे, उत्तराभिमुखं उपवेश्य, अवशिष्टं चरुं दर्भमण्डले दद्यात्। शिष्यः, गुरुणा दत्तं श्रद्धया गृहित्वा, शिवसाक्षिकं तदश्नीयात्, द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्, शिवमन्त्रं जपेत्। अन्यस्मिन्मण्डले, गुरुः पञ्चगव्यं तद्वद् दद्यात्; स तद् यथाशक्ति पीत्वा, द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्, शिवं स्मरेत्। तृतीयमण्डले, यथापूर्वं शिष्यं उपवेश्य, शास्त्रविहितं दन्तकाष्ठं दद्यात्। तस्य अग्रं मृदु, पूर्वोत्तराभिमुखं, मौनं स्थित्वा, शिष्यः दन्तान् निर्मार्जयेत्। प्रक्षालित्वा दन्तकाष्ठं त्यक्त्वा, मुखं प्रक्षालयेत्, शिवं स्मरेत्, गुरुणा निर्दिष्टं कृत्वा, अञ्जलिपुटेन शिवमण्डले प्रविशेत्। त्यक्तं दन्तकाष्ठं यदि गुरुणा पूर्वोत्तरपश्चिमेषु दृष्टं, तर्हि तच्छेषं शिवाय वा अन्यदेवतायै समर्पयेत्। यदि तदपशकुन्यां दिशि स्यात्, गुरुः दोषनिवारणाय मूलमन्त्रेण शतानि, पञ्चाशत् वा तदर्धं वा होमं कुर्यात्। ततः शिष्यं आलिङ्ग्य, शिवमन्त्रं उभयकर्णयोः जपित्वा, शिष्यं देवतातः दक्षिणे उपवेश्य। शुचौ, अप्रयुक्ते दर्भशय्यायां, यथाविधि संस्कृतायां, रात्रौ पूर्वाभिमुखं शिरसा शयनं कुर्यात्, अन्तः शिवं ध्यायन् शुचिर्भवेत्। गुरुः सूत्रं शिष्यशिखायां बद्ध्वा, तद्गात्रकेशैः संयोज्य, नववाससा च छादयेत्, रक्षावस्त्रैः च। शय्यायाः त्रिषु पार्श्वेषु भस्मतिलसर्षपैः रेखाः अंकयेत्; रक्षामन्त्रैः जप्त्वा, दिशां पालकाय बाह्ये बलिं दद्यात्। शिष्यः अपि समीपे शयानः, उपवासं कृत्वा, विधिपूर्वकं सम्यक् सम्पाद्य, जागरितः स्वप्नं गुरवे निवेदयेत्। ततः सर्वस्नानादिकं गुरुणा निर्दिष्टं कृत्वा, अञ्जलिपुटेन शिवमण्डलपार्श्वे उपगम्य, शिवं ध्यायेत्। अनन्तरं, यथापूर्वदिने पूजावर्जितं सर्वं कृत्वा, नेत्रबन्धनपर्यन्तं, गुरुः मण्डलं प्रकाशयेत्।