शिवपुराणम्

यद् यद् शिवाचार्येण समये उक्तं, यद् अभिप्रेतं, यद् अन्यद् अपि प्रकटितं, तत् सर्वं शिष्येण शिरसि धारयितव्यम्। शिवशास्त्राणां अध्ययनं, जपः, श्रवणं च, आचार्यनिर्देशेनैव कर्तव्यम्, न स्वेच्छया, न चान्यथा। एवं संक्षेपेण ‘समय’ इति प्रसिद्धः विधिः वर्णितः, यः जनानां शिवपुरीं साक्षात् प्राप्तये परमोपायः स्यात्। अथ, आचार्यः शिष्यस्य पात्रतां परीक्ष्य, सर्वबन्धविमुक्तये षडध्वशुद्धिं समाचरेत्। कालः, तत्त्वम्, भुवनम्, वर्णः, पदम्, मन्त्रः—एते षडध्वाः संक्षेपेण कीर्तिताः। पञ्च कालाः, निवृत्त्यादयः, कालाध्वा इति विज्ञेयाः; अन्ये पञ्चाध्वानः प्रत्येकः पञ्चभिः कालाभिः व्याप्यन्ते। तत्त्वाध्वा शिवतत्त्वात् अधमस्थानपर्यन्तं, षड्विंशतितत्त्वात्मकः, शुद्धाशुद्धस्वरूपः कथ्यते। भुवनाध्वा मूलात् परमावस्थां यावत्, षष्टिसंख्यकः, भेदविभेदवर्जितः, वर्णितः। पञ्चाशद्रुद्रस्वरूपाणि वर्णाः, वर्णाध्वा इति ख्याताः; पदाध्वा नानाविधस्वरूपः एवम् उक्तः। मन्त्राध्वा सर्वैः परममन्त्रैः परविद्यया व्याप्यते, यथा शिवः तत्त्वेषु न गण्यते, तेषां नाथत्वात्। मन्त्राध्वे सः न गण्यते, अतः सः मन्त्रेश्वरः; कालाध्वा व्याप्यता, अन्येषां व्याप्यत्वं। यस्य पथ्यर्थं यथार्थं न जानाति, तस्याध्वशुद्ध्यर्हता नास्ति; षडध्वस्वरूपं न तेन ज्ञायते। तेन व्याप्यव्यापकभावो न यथार्थतया ज्ञेयः; तस्मात् अध्वस्वरूपं तद्व्याप्यव्यापकभावं च तथैव। सम्यग्ज्ञात्वा, अध्वशुद्धिं समाचरेत्, वेदिविवरपर्यन्तं यथापूर्वं। कुम्भस्थानाय मण्डलं द्विव्याप्यं पूर्वदिशि निर्मेयम्; ततः शिवाचार्यः स्नात्वा, शिष्यैः सह नित्यकर्म समाप्य— मण्डलं प्रविश्य, यथापूर्वं शम्भोः पूजनं कुर्यात्; तत्र, सुसिद्धान्नेन पायसं समारभ्य, हे प्रभो—अर्धं हविरर्थं निवेद्य, शेषं तु स्थापयेत्; सिद्धे मण्डले, वा वर्णाङ्किते, आचार्यः पञ्च कुम्भान् दिशासु, एकं च मध्ये स्थापयेत्। तेषु ब्रह्ममन्त्राणि मूलाक्षरयुक्तानि, बिन्दुनादसमन्वितानि, नमोऽन्तरितानि ‘य’काराद्यन्तानि विधाय, मन्त्रवित् स्थापयेत्। मध्ये ईशानं, पुरतः पुरुषं, दक्षिणे अघोरं, वामे वामं, पश्चिमे सद्यं स्थापयेत्; रक्षणं स्थाप्य, मुद्रां निर्माय, मन्त्रैः कुम्भान् अभिषिञ्चेत्। एवं कृत्वा, शिवाग्निभिः होमं प्रारभेत्, यथापूर्वम्; पूर्वार्पितं पायसार्धं हविर्भागाय समर्प्य—शेषं शिष्यभोजनाय कल्पयेत्; मन्त्रैः तर्पणं समाप्य, विधिः यथापूर्वं कार्यः। पूर्णाहुतिं समर्प्य, ततो दीपनं कुर्यात्; ओंकारानन्तरं हुंकारं, मूलं च फट् अन्तं च, स्वाहा अन्तं च दीपनकर्मणि, अङ्गानि क्रमशः जपेत्। प्रत्येकस्मै त्रिः होमं दीपनकर्मणि दद्यात्। तैः मन्त्रैः प्रत्येकं तेजस्वरूपं ध्यायेत्; त्रैगुण्यं त्रिविधं कर्म, द्विजकन्यया शुक्लवर्णया समाचरेत्। सूत्रं सूत्रेण संस्कृत्य, शिष्यस्य शिखाग्रे बद्ध्वा, पादाङ्गुष्ठपर्यन्तं व्याप्तं स्थापयेत्, शिष्यः सम्यक् उत्तिष्ठेत्। तदनन्तरं सूत्रं दीर्घीकृत्य, सुषुम्णायाम् अन्वयेत्; शान्तिमुद्रां गृहीत्वा, मन्त्रवित् मूलमन्त्रं प्रयुञ्जीत। त्रिर्हुत्वा, तस्याः स्थितिं स्थापयेत्; पुष्पार्पणेन शिष्यहृदये ताडयेत्, यथापूर्वम्। चेतनां गृहीत्वा, द्वादशान्ते स्थापयेत्; सूत्रेण सूत्रं संयोज्य, कवचास्त्रेण रक्षेत्। ततः तद् सूत्रं संवृत्य, शिष्यदेहं त्रिमूलपाशबद्धं, भोक्तृभोगस्वरूपचिह्नितं चिन्तयेत्। तद् इन्द्रियार्थेन्द्रियदेहहेतुं मन्येत; शान्त्यतीतानां कलानां आकाशादिपञ्चभूतस्वरूपाणि च। ताः स्वनामभिः सूत्रे संयोज्य, नमस्कारैः पूजयेत्; अथवा बीजरूपेण कृत्वा, यथापूर्वं समाचरेत्। ततः, अशुद्ध्यादितत्त्वे, कलानां व्याप्तिं पश्येत्; अशुद्ध्यादौ हविर्दत्वा, कलाः दीपयेत्। शिष्यस्य शिरसि ताडयित्वा, सूत्रं देहे क्रमशः चिह्नयेत्; शान्त्यतीतस्थले मन्त्रं जपन् सूत्रं लिखेत्। एवं निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतान्तं च क्रमशः कृत्वा, त्रिर्हुत्वा, शिवं मण्डले पूजयेत्। शिष्यं देवतातः दक्षिणे, उत्तराभिमुखं उपवेश्य, आचार्यः हविर्वशिष्टं चारुं मण्डले कुशैः दद्यात्। शिष्यः, आचार्यदत्तं श्रद्धया गृह्णीयात्, शिवसाक्षिकं च, तत् भुञ्जीत, द्विर्मुखं प्रक्षालयेत्, शिवमन्त्रं जपेत्। अन्यस्मिन् मण्डले, आचार्यः पञ्चगव्यं तद्वत् दद्यात्; सः अपि, शक्त्या पित्वा, द्विर्मुखं प्रक्षालयेत्, शिवं स्मरेत्। तृतीयमण्डले, शिष्यं यथापूर्वं उपवेश्य, शास्त्रविहितं दन्तधावनं दद्यात्। तस्य अग्रभागः मृदुः, पूर्वोत्तराभिमुखं, वाग्निग्रहणं कृत्वा, उपविष्टः शिष्यः दन्तान् शुद्धयेत्। एवं, समयविधिः, षडध्वशुद्धिः, तथा सर्वं यथाशास्त्रं, आचार्येण शिवसाक्षिकं शिष्यस्य मोक्षाय सम्यक् समाप्यते।