शिवपुराणम्

ततः मन्त्रार्थान् व्यक्तिव्यञ्जनसम्बन्धेन विचिन्त्य, भगवतः स्वरूपं दर्शयेत्, ध्यानाय च योगासनं विधायेत्। अनन्तरं, गुरोः आज्ञया, शिष्यः शिवस्याग्नेर्गुरोश्च सन्निधौ, भक्तिपूर्वकं दीक्षावचनानि मन्तव्ये मनसि निश्चित्य उच्चारयेत्। ततो, भगवन्तं त्रिनेत्रं सम्यगर्चयित्वा एव भुञ्जीत—जीवितं त्यक्त्वा अपि, शिरश्छेदं वा प्राप्य, तस्य पूजनं विना किञ्चिदपि न भुञ्जीत, इति श्रेयः। यावत् मोहविपर्यासौ न निवर्तेते, तावत् संयमेन एव दानं दद्यात्, तावत् एव देवतां सम्यगर्चयन् तस्मिन्नेव कार्ये दृढभक्त्या स्थितः स्यात्। तदनन्तरं, शिवमठे ‘समय’ इति यः क्रियाविशेषः स उच्यते; तत्र अधिकारं लब्ध्वा, शिष्यः गुरोः आज्ञापरः भवति, तस्यैव संरक्षणे तिष्ठति। अनन्तरं, हस्तौ अधः कृत्वा, स्वहस्तात् भस्म तस्य शिष्याय दद्यात्, मन्त्रसिद्धं रुद्राक्षं च सह दद्यात्। यदि शक्यम्, तदा देवप्रतिमा, गुह्यशरीरं, पूजनोपकरणानि, अर्हणं, जपः, ध्यानं चापि उपपादयेत्। शिष्यः तानि सर्वाणि शिवाचार्याद् अत्युत्कटमान्यतया प्राप्य, केवलं गुरोः आज्ञया तानि गृह्णीयात्, नान्यथा। सर्वमिदं गुरोः सम्यक् गृह्य, श्रद्धया शिरसि निधाय, तद्रक्षां कुर्यात्, मठे वा स्वगृहे वा शम्भुं सम्यगर्चयेत्। अनन्तरं, गुरुः शिष्यस्य भक्त्यनुसारं, श्रद्धानुसारं, बोधानुसारं च शिवाचारं तं शिक्षयेत्। यदुक्तं, यदवगतम्, यच्च समये शिवाचार्येण प्रतिपादितं, तत्सर्वं शिरसि धारयेत्। शिवशास्त्राणां पठनं, जपः, शृवणं च गुरोः निर्देशेनैव कार्यं, न स्वेच्छया, नान्यथा। एवं संक्षेपेण ‘समय’ नाम क्रियाविशेषः प्रोक्तः, यः शिवपुरीं प्रत्यक्षं प्राप्य साधनानां श्रेष्ठतमं इति। ततः, गुरुः शिष्यस्य पात्रतां परीक्ष्य, सर्वबन्धविमुक्तये षडध्वशुद्धिं समाचरेत्। कालः, तत्त्वं, भुवनं, वर्णः, पदम्, मन्त्रः—एते षडध्वाः संक्षेपेण कथ्यन्ते। निवृत्त्यादिकाः पञ्च कलाः कालाध्वा इति विज्ञेयाः, अन्ये पञ्चाध्वानः पञ्चभिः कलाभिः व्याप्यन्ते। तत्त्वाध्वा शिवतत्त्वादधः स्थावरान्तं, षड्विंशतितत्त्वात्मा, शुद्धाशुद्धस्वरूपः कथ्यते। भुवनाध्वा मूलात् परं पर्यन्तं षष्टिभिः भुवनैः, भेदविभेदवर्जितः, वर्ण्यते। रुद्ररूपाणि पञ्चाशत् वर्णाः वर्णाध्वा इति प्रसिद्धाः; पदाध्वा बहुविधस्वरूपः, स एव कथ्यते। मन्त्राध्वा सर्वैः परममन्त्रैः परविद्यया व्याप्यते, यथा शिवः तत्त्वेषु न गण्यते, तेषां स्वामी च। मन्त्राध्वे स न गण्यते, तेन स मन्त्राणां स्वामी; कलाध्वा व्याप्यत्वं, अन्येषां व्याप्यत्वं च। यस्य पथ्यर्थं न जानाति, स मार्गशुद्ध्यर्हः न स्यात्; षडध्वस्वरूपं न तेन ज्ञायते। तेन व्याप्यव्यापकभावो न सम्यग्ज्ञेयः; अतः मार्गस्वरूपं च व्याप्यव्यापकभावं च न ज्ञातुं शक्यते। सम्यगवगम्य, मार्गशुद्धिं यथापूर्वं वेदिविसरणान्तं कुर्यात्। कुम्भवृत्तिं द्विव्याममितां पूर्वे कृत्वा, शिवाचार्यः स्नात्वा, शिष्यैः सह नित्यकर्म समाप्य, वृत्तिवृत्तं प्रविश्य, यथापूर्वं शम्भोः पूजनं कुर्यात्। तत्र, हविष्यान्नेन पायसं सम्यगुपकल्प्य, तस्यार्धं होमाय निवेद्य, शेषं तु स्थापयेत्; वृत्ते वा, वर्णाङ्किते वा मण्डले, पंच कुम्भान् दिशासु, एकं च मध्ये स्थापयेत्। तेषु ब्रह्ममन्त्राणि मूलाक्षरयुक्तानि बिन्दुनादसमन्वितानि स्थापयेत्; नमस्कारेण ‘य’काराद्यन्तं तानि स्थापयेत्; मध्ये ईशानः, पुरतः पुरुषः, दक्षिणे अघोरः, वामे वामः, पश्चिमे सद्यः; रक्षां स्थाप्य, मुद्रां निर्माय, मन्त्रैः कुम्भान् संविधायेत्। एवं कृत्वा, यथापूर्वं शिवाग्निभिः होमं प्रारभेत्; पूर्वार्धं पायसं हविष्यं समर्प्य, शेषं शिष्यभोजनाय स्थापयेत्; तर्पणं मन्त्रैः कृत्वा, विधिं यथापूर्वं समापयेत्। तेषां पूर्णाहुतिं दत्त्वा, ततः संधाने समारभेत; ओंकारानन्तरं हुंकारं, मूलं फट् अन्तं च, स्वाहा अन्तं समिधाने, अङ्गानि क्रमशः पठेत्; प्रत्येकस्य त्र्याहुतिं समिधाने दद्यात्। तैर्मन्त्रैः, प्रत्येकं दीप्तस्वरूपं ध्यानं कुर्यात्; त्रैगुण्यं, त्रिविधं कर्म, द्विजकन्यया श्वेतवर्णया सम्पाद्यते। सूत्रं सूत्रेण संस्कृत्य, शिष्यस्य शिखाग्रे बद्ध्वा, पादाङ्गुष्ठपर्यन्तं प्रसारयेत्, सः सम्यगुत्थितः स्यात्। ततः तद् सूत्रं दीर्घीकृत्य, तत्रैव सुषुम्णया संयोजयेत्; शान्तिमुद्रां गृहित्वा, मन्त्रविद् मूलमन्त्रं प्रयुञ्जीत्। त्र्याहुतिं दत्त्वा, तस्या आवाहनं स्थापयेत्; पुष्पार्पणेन शिष्यहृदि सपत्नं स्पृशेत्। चैतन्यं गृहित्वा, द्वादशान्ते स्थापयेत्; सूत्रेण सूत्रं संयोज्य, कवचायुधेन तद्रक्षां कुर्यात्। ततः तद् सूत्रं संवृत्य, शिष्यदेहं भोक्तृभोग्यलक्षणेन त्रिमूलपाशेन बद्धं चिन्तयेत्।