शिवपुराणम्

शिवाचार्यः शुद्धीकृतं पूर्णकलशं गृहीत्वा शिवं मनसि ध्यायन् शिष्यं स्नेहपूर्वकं अभिषेकं करोति। ततः शिष्यः स्नानं कृत्वा श्वेतवस्त्रं परिधान्य, आत्मनं शुद्धीकृत्य, सुशोभितः, अञ्जलिं कृत्वा यज्ञमण्डपं समीपं गच्छति। पूर्ववत् कुशासनं उपविष्टं शिष्यं स्थापयित्वा, आचार्यः मण्डले देवतां पूज्य हस्ताभ्यां विधिवत् मुद्राः दर्शयति। ततः देवतां भस्मना मनसि ध्यायन्, आचार्यः शिष्यं हस्ताभ्यां स्पृशति, 'शिव' इति उच्चारयति। शिवाचार्यः दाहं, प्रक्षालनं, अन्यानि कर्माणि विधिपूर्वकं कृत्वा, मातृका-न्यास-मार्गेण सम्पूर्णं विधिं सम्पादयति। शिवासनं मनसि ध्यायन्, आचार्यः शिष्यस्य शिरसि शिवं आवाह्य, तत्र विधिपूर्वकं मानसिकं पूजनं करोति। अञ्जलिं कृत्वा, देवतायै प्रार्थयति—'सदा अत्र तिष्ठ'—इति, तथा प्रार्थ्य, शम्भोः तेजः स्मरति। शिवं पूज्य, शिवस्वरूपं आज्ञां प्राप्य, शिवमन्त्रं शिष्यस्य कर्णे शान्तिपूर्वकं उच्चारयति। शिष्यः अञ्जलिं कृत्वा, मन्त्रं श्रुत्वा, तस्मिन् मनः एकाग्रं कृत्वा, शिवाचार्यस्य निर्देशेन शनैः मन्त्रं जपति। ततः मन्त्रविशारदः शिष्यं शक्तिमन्त्रे उपदिश्य, उच्चार्य, कल्याणं शिष्याय ददाति। अन्वयार्थं विचार्य, मन्त्रस्य अर्थं व्यक्तिव्यक्तिसम्बन्धेन दर्शयित्वा, भगवतः रूपं सूचयति, ध्यानाय आसनं निर्दिशति। आचार्यस्य आज्ञया, शिष्यः शिवस्य, अग्नेः, गुरोः सन्निधौ, दीक्षावाक्यं भक्तिपूर्वकं उच्चारयति, मनसि निश्चित्य। शिवत्रिनेत्रं पूजयित्वा, तस्य पूजायाः विना किञ्चिद् भुञ्जीत, ततोऽपि जीवनं त्यजेत वा शिरच्छेदं स्वीकरोतु, इत्येव श्रेष्ठम्। यावत् मोहः भ्रमः च तिष्ठति, तावत् संयमेन दानं कुर्यात्; तावत् देवतां पूजयेत्, तस्मिन् निष्ठः, भक्तः च भवेत्। एतत् 'समय' इति शिवाश्रमस्थं अवस्था कथ्यते; अधिकारं प्राप्य, आचार्यस्य आज्ञायाः वशे तिष्ठति। ततः, हस्तौ अधः स्थाप्य, स्वहस्तात् भस्म गृहीत्वा, मन्त्रशक्त्या अभिषिक्तं रुद्राक्षं शिष्याय ददाति। यथाशक्ति, देवप्रतिमा, गुह्यशरीरं, पूजाविधिः, होमः, जपः, ध्यानसाधनानि च दातव्यानि। शिष्यः शिवाचार्यात् एतानि श्रद्धया गृहीत्वा, केवलं आचार्यस्य आज्ञया स्वीकरोति, अन्यथा न। सर्वं आचार्यात् प्राप्तं शिरसि भक्त्या स्थापयित्वा, तद् रक्षेत्, शम्भुं मठे वा गृहस्थः पूजयेत्। ततः, आचार्यः तं शिवाचार्यधर्मे शिक्षयति, तस्य भक्त्यनुसारं, श्रद्धानुसारं, ज्ञानानुसारं च। यद् उक्तं, यद् ज्ञातं, यद् अन्यद् शिवाचार्येण समये उद्घोषितं, तत् सर्वं शिरसि धारयेत्। शिवशास्त्रं पठेत्, जपेत्, शृणुयात्, आचार्यस्य निर्देशे, स्वेच्छया वा अन्यथा न। एवं संक्षेपेण 'समय' नाम विधिः उक्तः, यः लोकानां शिवपुरीं साक्षात् प्राप्तये परमोपायः। ततः, आचार्यः शिष्यस्य पात्रता परीक्षणं कृत्वा, सर्वबन्धनमुक्तये षड्गतिपरिशुद्धिं कुर्यात्। कालः, तत्त्वम्, भुवनम्, वर्णः, पदम्, मन्त्रः—एते षड्गतयः संक्षेपेण निगद्यन्ते। पञ्च कालाः निवृत्त्यादयः कालगतिः इति ज्ञायन्ते; अन्याः पञ्च गतयः कालैः पञ्चभिः व्याप्यन्ते। तत्त्वगतिः शिवतत्त्वात् अधमस्थानं पर्यन्तं, षड्विंशतिः तत्त्वानि, शुद्धाशुद्धरूपेण, इति कथ्यते। भुवनगतिः अधारात् परमावस्था पर्यन्तं, षष्टिः संख्यायाः, विभागविवर्जितः, इति वर्ण्यते। पञ्चाशत् रुद्ररूपाणि अक्षराणि, वर्णगतिः; पदगतिः बहुविधा, इति उद्घोष्यते। मन्त्रगतिः सर्वैः परममन्त्रैः परमज्ञानात् व्याप्यते, यथा शिवः तत्त्वेषु न गणितः, तत्त्वानां स्वामी। मन्त्रगत्यां सः न गणितः, तस्मात् सः मन्त्रेशः; कालगतिः व्याप्यता, अन्यासु गत्यासु व्याप्यत्वम्। यो गत्याः स्वरूपं न जानाति, सः गतिकर्मणः पात्रः न भवति; षड्गत्याः स्वरूपं तस्य न ज्ञायते। तेन व्याप्यव्यापकभावः यथार्थतः ज्ञातुं न शक्यते; अतः गत्याः स्वरूपं, व्याप्यव्यापकभावः च तथा। यथावत् ज्ञात्वा, गतिकर्मणः शुद्धिं कुर्यात्, मण्डलसीमापर्यन्तं पूर्ववत्। जलकलशानां वृत्तं पूर्वदिशि द्विव्यामं कृत्वा, शिवाचार्यः स्नात्वा, शिष्यैः सह, नित्यकर्माणि कृत्वा—वृत्तं प्रविश्य, शम्भोः पूजनं पूर्ववत् कुर्यात्। तत्र, शालिपायसं यज्ञार्हं निर्माय, भगवन्—अर्धं हविष्ये समर्प्य, शेषं तत्र स्थापयेत्; कृतवृत्ते, वा अक्षरचिह्निते। आचार्यः पञ्च जलकलशान् दिशासु, एकं च मध्ये स्थापयेत्; तेषु ब्रह्ममन्त्राणि मूलाक्षरयुक्तानि, बिन्दुनादसंयुक्तानि च स्थापयेत्। 'य' आरम्भे, 'य' समाप्तौ नमस्कारैः, विधिज्ञः तान् स्थापयेत्; ईशानं मध्ये, पुरुषं अग्रे, अघोरं दक्षिणे, वामं वामे, सद्यं पश्चिमे। रक्षां स्थाप्य, मुद्रां निर्माय, मन्त्रैः कलशान् अभिषिंचेत्। एवं शिवदीक्षाविधिः, समयप्रक्रिया, षड्गतिशुद्धिः च श्रद्धया, विधिपूर्वकं शिवाचार्यस्य अनुग्रहेण सम्पद्यते।