शिवपुराणम्

एवं स गुरुः प्रथमं क्षत्रियत्वं शिष्ये समुत्पादयेत्, ततः पुनः तेनैव विधिना ब्राह्मणत्वं तस्य जनयेत्। राजन्यं समुद्धृत्य ब्राह्मणत्वे स्थाप्य, अनन्तरं तयोः रुद्रत्वं सृजेत्; ब्राह्मणे रुद्रनाम स्थापयेत्। शिशुमभिषिञ्च्य तं स्पृशन्, गुरुः स्वान्तः शिवस्वरूपं चिन्तयेत्, तदात्मानं स्फुलिङ्गवत् प्रज्वलन्तं पश्येत्। ततः नियतविधिना स गुरुः निर्दिष्टनाड्याः प्राणं निष्क्रान्तयेत्, तेनैव मार्गेण शिष्यहृदयं प्रविशेत्। प्रविश्य तत्र शिष्यचैतन्यं नीलबिन्दुवद् दीप्तं स्वतेजसा मलरहितं स्मरन् चिन्तयेत्। तेनैव मार्गेण तद् चैतन्यं गृहित्वा, गुरुः संहरणमुद्रया तदानीं नापानन्यासेन स्थापयेत्, किं तु स्वात्मसम्बन्धार्थं तद् धारयेत्। पुनः पूरकरेण रेचकेन च, तेनैव मार्गेण तद् आदाय शिष्यहृदि स्थापयेत्। शिवात् तद् प्राप्त्वा, शिष्याय यज्ञोपवीतं दद्यात्; त्र्याहुतिं निवेद्य, पश्चात् पूर्णाहुतिं समर्पयेत्। ततः शिष्यं देवतातः दक्षिणे, उत्तमासने कुशकुसुमोपविष्टे, उत्तराभिमुखं अञ्जलिं कृत्वा स्थापयेत्। स्वयं गुरुः पूर्वाभिमुखः, उत्तमासने स्वस्तिकासनं समास्थाय, मङ्गलस्वरेण मन्त्रान् जपेत्। पूर्णं शुद्धं कुम्भं गृहीत्वा, शिवं ध्यानयन्, शिष्यं अभिषिञ्चेत्। ततो स्नात्वा शुक्लवस्त्रधारी शिष्यः शौचं कृत्वा, भूषितः, अञ्जलिं कृत्वा मण्डपं प्रति याति। पूर्ववत् कुशासनं स्थापयित्वा, देवतायाः मण्डले पूजनं कृत्वा, हस्ताभ्यां कर्माणि यथाविधि कुर्यात्। ततः भस्मधारणं मनसा चिन्तयन्, शिशोः हस्तेन स्पृशेत्, "शिवः" इति उच्चारयेत्। शिवाचार्यः तदनन्तरं दाह-स्नानादिकं कृत्वा, मातृकान्यासमार्गेण सम्पूर्णं कर्म समापयेत्। शिवपीठं ध्यानयित्वा, शिष्यशिरसि शिवं आवाह्य, तत्रैव मन्त्रोपचारैः मानसिकं पूजां कुर्यात्। अञ्जलिं कृत्वा, "सदा अत्र तिष्ठ" इति देवतायै प्रार्थयेत्, एवं निवेद्य शम्भोः तेजः स्मरेत्। शिवपूजनं कृत्वा, शिवस्वरूपां शैवीं आज्ञां प्राप्य, शिवमन्त्रम् शिष्यकर्णे उपांशु जपेत्। शिष्यः अञ्जलिं कृत्वा, मन्त्रं श्रुत्वा, मनसा तत्रैव लीनः, शिवाचार्यस्य निर्देशेन शनैः जपं कुर्यात्। ततः मन्त्रविशारदः शक्तिमन्त्रम् उपदिश्य, उच्चार्य, तं कल्याणं वदेत्। मन्त्रस्य वाच्यवाचकसम्बन्धेन अर्थान् विचिन्त्य, भगवतः स्वरूपं दर्शयेत्, ध्यानासनं नियोजयेत्। अनन्तरं गुरोः आज्ञया, शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ, दीक्षावचनानि भक्त्या उच्चारयेत्, मनसा निश्चित्य। "शिवत्रिनेत्रं विना पूजां कृत्वा किंचित् भोक्तुं जीवितत्यागो वा शिरच्छेदो वा श्रेयः" इति निश्चित्य, यावत् मोहः प्रमादश्च तिष्ठतः, तावत् नियमेन दानं कुर्यात्, तावत् देवतां पूजयेत्, तस्मिन् ध्याने दृढभक्त्या स्थितः। एतस्मात् परं, शिवमठे 'समय' इति अवस्था कथ्यते; अधिकारं प्राप्य, गुरोः शासनवशः स्यात्। ततः हस्तयोः अधः स्थाप्य, स्वहस्तात् भस्म गृहित्वा, मन्त्रसिद्धं रुद्राक्षं च शिष्याय दद्यात्। शक्ये चेत्, देवप्रतिमां वा गुह्यशरीरं, पूजोपकरणानि, अर्हणं, जपं, ध्यानं च दद्यात्। शिष्यः शिवाचार्याद् एतानि श्रद्धया गृह्णीयात्, केवलं गुरोः आज्ञया, नान्यथा। सर्वं गुरोः हस्तात् प्राप्य, तद् शिरसि स्थापयित्वा, रक्षेत्, मठे वा गृहे वा शम्भुं पूजयेत्। ततः गुरुः तस्य भक्त्या, श्रद्धया, बुद्ध्या च, शिवाचारं उपदिशेत्। यत् यद् उक्तं, यद् यद् ज्ञातं, यद् यद् शिवाचार्येण समये प्रतिपादितं, तत् सर्वं शिरसि धारयेत्। शिवशास्त्रस्य अध्ययनं, जपः, श्रवणं च, गुरोः आदेशेनैव, न स्वेच्छया नान्यथा। एवं संक्षेपेण 'समय' इति विधिः कथितः, यः शिवपुर्याः साक्षात् प्राप्तये परं साधनं जनानां। एतस्मात् परं, गुरुः शिष्यस्य पात्रत्वं परीक्ष्य, सर्वबन्धविमुक्तये षड्वर्गशुद्धिं कुर्यात्। कालः, तत्त्वम्, भुवनम्, वर्णः, पदम्, मन्त्रम्—एते षड्वर्गाः संक्षेपेणोक्ताः। निवृत्त्यादिकाः पञ्च कलाः 'कालमार्गः' इति प्राज्ञैः कथ्यन्ते; अन्ये पञ्च मार्गाः अपि पञ्चभिः कलाभिः व्याप्यन्ते। तत्त्वमार्गः शिवतत्त्वात् अधस्तनपर्यन्तं, षड्विंशतितत्त्वात्मकः, शुद्धाशुद्धस्वरूपः उच्यते। भुवनमार्गः अधःस्थितात् परमावस्थापर्यन्तं षष्टिसंख्यकः, भेदावच्छेदवर्जितः, वर्ण्यते। पञ्चाशद्रुद्रस्वरूपाणि वर्णाः, 'वर्णमार्ग' इति विख्याताः; पदमार्गः नानाविधः एवम् उक्तः। मन्त्रमार्गः सर्वैः परमैः मन्त्रमयैः परमविद्यया व्याप्यते, यथा शिवः तत्त्वेषु न गण्यते, तेषां तत्त्वानां नाथत्वात्।