शिवपुराणम्

शिष्यः मण्डलस्य दर्शनं कृत्वा पुनः साष्टाङ्गं भगवन्तं प्रणमेत्, अञ्जलिं कृत्वा। ततः दक्षिणदिग्भागे मण्डलस्य स्थितः शिवाचार्यः स्वस्य वामभागे कुशासन उपवेश्य शिष्यं महादेवं सम्यगर्चयेत्, शिवमुद्रां च स्थापयेत्। शिवतेजसा स्वहस्तं आवेश्य, शिवमन्त्रं जपित्वा, शिवभक्तिपरिपूर्णः स आचार्यः शिष्यस्य शिरसि हस्तं स्थापयेत्। एवं सर्वाङ्गसमर्थनमपि कुर्यात्; तदा शिष्यः भगवत्स्वरूपं प्राप्तं गुरुम् साष्टाङ्गं प्रणमेत्। अनन्तरं शिवाग्नौ भगवतः सम्यगर्चनं कृत्वा, त्रिविधहोमं समाप्य, शिष्यं यथापूर्वं स्थापयित्वा, आचार्यः क्रियायाः क्रमं पालयेत्। कुशाग्रैः शिष्यं स्पृशन्, ज्ञानमार्गेण तस्य अन्तः प्रविशेत्; महादेवं नमस्कृत्य, नाडीसङ्गं सम्यक् आचरितुम् आरभेत। शिवशास्त्रेषु उपदिष्टेन विधिना, प्राणं निष्क्रम्य, शिष्यदेहे प्रविश्य, मन्त्रानुस्मरणेन तान् तृप्त्यर्थं साधयेत्। मूलमन्त्रस्य तृप्त्यर्थं दशहोमाः क्रमशः, अङ्गमन्त्राणां त्रयः त्रयः होमाः, तेषां तेषां मन्त्रैः सम्यक् क्रियेत। पश्चात् सम्पूर्णप्रायश्चित्तहोमं कृत्वा, मन्त्रविद् आचार्यः पुनरपि मूलमन्त्रेण दशहोमान् यथाविधि कुर्यात्। भगवतः सम्यक् पूजनं, शुद्धिं च समाप्य, नियमानुसारं होमान् सम्पाद्य, वैश्यं स्वजात्युत्थानं दद्यात्। एवं क्षत्रियत्वं जनयेत्, ततः पुनरपि ब्राह्मणत्वं चास्य जनयेत्। एवं राजन्यं ब्राह्मणत्वे प्रतिष्ठाप्य, आचार्यः तयोः रुद्रत्वं जनयेत्; ब्राह्मणे रुद्रनाम स्थापयेत्। शिशुं अभिषिञ्च्य, ताडयित्वा, आत्मनः शिवस्वरूपं स्फुलिङ्गवत् दीप्तमन्तः स्मरेत्। विधिपूर्वकं प्राणं नाड्या निष्क्रम्य, तेनैव नाड्या शिष्यहृदि प्रविशेत्। तत्र प्रविश्य शिष्यचैतन्यं नीलबिन्दुवत् दीप्तं, निजतेजसा मलरहितं, चिन्तयेत्। तच्चैतन्यं तया नाड्या गृहित्वा, संहृतिमुद्रया, न पुनः अपानप्रवेशेन स्थापयेत्, किं तु आत्मसंयोगार्थं स्थापयेत्। तदा कुम्भकपूर्वकं, पुनः रेचकेन, तेनैव नाड्या गृहित्वा शिष्यहृदि स्थापयेत्। शिवात् तदवाप्तं सञ्ज्ञाप्य, यज्ञोपवीतं दद्यात्, त्रिर्हविर्दद्याद्, ततः सम्पूर्णहोमं च कुर्यात्। शिष्यं देवताया दक्षिणे, उत्तमासने, कुशपुष्पविस्तीर्णे, उदीच्याभिमुखं, अञ्जलिं कृत्वा स्थापयेत्। स्वयं पूर्वाभिमुखं, उत्तमासने, स्वस्तिकासनं स्थाप्य, शुभघोषेण मन्त्रान् जपेत्। पूर्णं शुद्धकलशं गृहित्वा, शिवं ध्यानं कृत्वा, आचार्यः शिष्यं अभिषिञ्चेत्। ततः स्नात्वा, श्वेतवस्त्रधारणं कृत्वा, शिष्यः शुद्धिं सम्पाद्य, अलङ्कृतः, अञ्जलिं कृत्वा, मण्डपं प्रति यायात्। यथापूर्वं कुशासने शिष्यं स्थाप्य, देवतां मण्डले पूजयेत्, हस्ताभ्यां च कर्म समाचरेत्। ततः देवतां भस्मधारणपूर्वकं मनसा ध्यात्वा, हस्ताभ्यां शिशुं स्पृशेत्, 'शिव' इत्युच्चारयेत्। शिवाचार्यः दाह, स्नान, अन्यकर्माणि सम्यक् कृत्वा, मात्रिकान्यासमार्गेण सम्पूर्णकर्म समापयेत्। शिवपीठं ध्यात्वा, शिष्यशिरसि शिवं आवाह्य, तत्रैव मनसा सम्यगर्चयेत्। अञ्जलिं कृत्वा, 'सदा अत्र स्थितो भव' इति देवतां प्रार्थयेत्, ततः शम्भोः तेजः स्मरेत्। शिवं पूजयित्वा, शिवस्वरूपां शैवाज्ञां प्राप्य, शिवमन्त्रं शनैः शिष्यकर्णे उपदिशेत्। शिष्यः अञ्जलिं कृत्वा, मन्त्रं श्रुत्वा, तत्रैव चित्तं निवेश्य, शिवाचार्योपदिष्टं मन्त्रं शनैः जपेत्। ततः मन्त्रकुशलः आचार्यः शक्तिमन्त्रम् उपदिश्य, उच्चार्य, कल्याणं शिष्याय दद्यात्। मन्त्रार्थं शब्दार्थसम्बन्धेन विचिन्त्य, भगवतः रूपं दर्शयेत्, ध्यानाय आसनं च निर्दिशेत्। अनन्तरं गुरोः आज्ञया, शिष्यः शिवस्य, अग्नेः, गुरोः च साक्षात् सन्निधौ, भक्त्या दीक्षावचनं उच्चार्य, मनसा संकल्पं कुर्यात्। 'शिवत्रिनेत्रं पूज्य विना किञ्चिद् भुञ्जीत, ततोऽपि प्राणत्यागः शिरच्छेदः वा श्रेयः' इति निश्चित्य। यावत् मोहमिथ्यादर्शनं तिष्ठति, तावदाचर्यः नियमेन दानं कुर्यात्, तावदेव भगवतः पूजनं, धैर्येण, भक्त्या च सततमाचरेत्। अनन्तरं 'समय' इति शिवाश्रमवस्था कथ्यते; तत्र अधिकारं प्राप्य, गुरोः आज्ञायामेव वर्तते। एतस्मात् परं, हस्तौ अधः स्थाप्य, स्वहस्तात् भस्म गृहीत्वा, मन्त्रप्रभावितं रुद्राक्षं च शिष्याय दद्यात्। शक्यं चेत्, देवप्रतिमा, गुप्तदेहं, पूजोपकरणानि, हविः, जप, ध्यानं च दद्यात्। शिष्यः शिवाचार्याद् एतानि भक्त्या गृह्णीयात्, केवलं गुरोः आज्ञया, नान्यथा। सर्वमेतत् गुरोः हस्तात् प्राप्य, श्रद्धया शिरसि स्थापयित्वा, रक्षेत्, मठे वा गृहे वा शम्भुं पूजयेत्। अनन्तरं, आचार्यः तस्य भक्त्या, श्रद्धया, बुद्ध्या च यथायोग्यं शिवाचारं शिष्याय उपदिशेत्।